Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Młodość i początki działalności politycznej Stanisława Mackiewicza
1.1. Dzieciństwo i edukacja
1.2. Początki kariery dziennikarskiej i literackiej
1.3. Zaangażowanie w politykę – pierwsze kroki
Rozdział II. Stanisław Mackiewicz jako publicysta i polityk w II Rzeczypospolitej
2.1. Rola w prasie konserwatywnej
2.2. Współpraca z ugrupowaniami prawicowymi
2.3. Krytyka sanacji i rządów Piłsudskiego
Rozdział III. Stanisław Mackiewicz na emigracji
3.1. Okres II wojny światowej i działalność na uchodźstwie
3.2. Mackiewicz w Londynie – praca publicystyczna i polityczna
3.3. Powrót do Polski i lata powojenne
Rozdział IV. Analiza myśli politycznej i publicystyki Mackiewicza
4.1. Główne nurty i idee w twórczości publicystycznej
4.2. Wizja polityczna i koncepcje Mackiewicza
4.3. Wpływ Mackiewicza na polską myśl polityczną
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Biografia polityczna stanowi szczególny sposób opisywania przeszłości, ponieważ pozwala ukazać wydarzenia historyczne przez pryzmat działalności konkretnej osoby, jej poglądów, wyborów oraz relacji z instytucjami i środowiskami politycznymi. Nie może jednak ograniczać się wyłącznie do chronologicznego przedstawienia kolejnych etapów życia bohatera. Powinna uwzględniać również uwarunkowania społeczne, kulturowe i międzynarodowe, które wpływały na kształtowanie jego postawy. W przypadku Stanisława Mackiewicza zadanie to jest szczególnie złożone. Jego działalność obejmowała bowiem okres od schyłku zaborów, przez odzyskanie przez Polskę niepodległości, funkcjonowanie II Rzeczypospolitej, II wojnę światową i emigrację polityczną, aż po rzeczywistość Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
Stanisław Mackiewicz, posługujący się pseudonimem „Cat”, należał do najbardziej rozpoznawalnych, a zarazem kontrowersyjnych polskich publicystów politycznych XX wieku. Urodził się 18 grudnia 1896 roku w Petersburgu, natomiast od 1907 roku mieszkał wraz z rodziną w Wilnie. Ukończył studia prawnicze, kształcąc się na Uniwersytecie Warszawskim oraz Uniwersytecie Stefana Batorego. W młodości angażował się w działalność niepodległościową, był związany ze Związkiem Młodzieży Polskiej „Zet” i Polską Organizacją Wojskową, a następnie uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Doświadczenia te, podobnie jak dorastanie w wielokulturowej przestrzeni Wilna, miały znaczący wpływ na jego późniejsze zainteresowania polityką wschodnią, geopolityką i problematyką państwową. [Instytut Pamięci Narodowej](https://archiwum.ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/186216%2CTEKST-AUDIO-Rocznica-wyboru-Stanislawa-Mackiewicza-na-premiera-Rzadu-RP-na-Uchod.html)
Najważniejszym polem działalności Mackiewicza pozostawała publicystyka. W latach 1922–1939 był redaktorem naczelnym wileńskiego dziennika „Słowo”, który pod jego kierownictwem stał się jednym z najbardziej znaczących organów polskiej prasy konserwatywnej. Gazeta skupiała przedstawicieli środowiska konserwatystów wileńskich i była miejscem dyskusji dotyczących ustroju państwa, polityki zagranicznej, stosunków narodowościowych oraz sytuacji ziem wschodnich II Rzeczypospolitej. Mackiewicz wykorzystywał łamy pisma nie tylko do komentowania bieżących wydarzeń, lecz także do propagowania własnej wizji polityki opartej na realizmie, silnej władzy państwowej oraz prymacie racji stanu nad emocjami społecznymi i partyjnymi interesami.
Poglądów Mackiewicza nie można jednak sprowadzić do prostego zestawu konserwatywnych przekonań. Łączył on przywiązanie do monarchizmu, tradycji i hierarchicznego porządku społecznego z uznaniem dla nowoczesnego, sprawnego państwa. Krytycznie odnosił się do demokracji parlamentarnej w jej międzywojennym kształcie, oskarżając ją o partyjniactwo, niestabilność i niezdolność do prowadzenia konsekwentnej polityki zagranicznej. Jednocześnie nie należał do Narodowej Demokracji i wielokrotnie polemizował z nacjonalistyczną wizją państwa narodowego. Bliska była mu tradycja polityczna Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz przekonanie o znaczeniu różnorodności kulturowej i historycznej ziem dawnej Rzeczypospolitej.
Szczególnej ostrożności wymaga przedstawienie stosunku Mackiewicza do Józefa Piłsudskiego i obozu sanacyjnego. Nie był on od początku przeciwnikiem Marszałka. Przeciwnie, poparł przewrót majowy z 1926 roku, uznając, że Piłsudski może wzmocnić państwo i ograniczyć negatywne następstwa rozdrobnienia parlamentarnego. W latach 1928–1935 Mackiewicz sprawował mandat poselski, wybrany z list Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Piłsudskiego postrzegał jako wybitnego przywódcę i twórcę polskiej polityki zagranicznej, choć nie przyjmował bezkrytycznie wszystkich działań jego obozu. Po śmierci Marszałka w 1935 roku krytyka Mackiewicza wobec sanacji stawała się coraz bardziej zdecydowana. Dotyczyła przede wszystkim polityki zagranicznej prowadzonej przez ministra Józefa Becka, narastającego autorytaryzmu oraz – zdaniem publicysty – braku realistycznej oceny zagrożenia wynikającego z położenia Polski pomiędzy Niemcami a Związkiem Radzieckim. W marcu 1939 roku, w następstwie ostrej krytyki władz, Mackiewicz został osadzony w obozie w Berezie Kartuskiej. Jego los dobrze ukazuje skomplikowaną ewolucję relacji pomiędzy konserwatystami wileńskimi a obozem piłsudczykowskim.
Ważne miejsce w myśli politycznej Mackiewicza zajmowała problematyka stosunków międzynarodowych. Publicysta uważał, że podstawowym obowiązkiem osób odpowiedzialnych za państwo jest właściwe rozpoznanie układu sił i dostosowanie do niego prowadzonej polityki. Sprzeciwiał się zastępowaniu kalkulacji politycznej hasłami moralnymi, historycznymi urazami lub przekonaniem o bezwarunkowej pomocy sojuszników. Szczególne zagrożenie dostrzegał w ekspansji Związku Radzieckiego. Jego rozważania dotyczące Rosji, Ukrainy, Niemiec i miejsca Polski w Europie wynikały z przekonania, że geografia pozostaje jednym z najważniejszych czynników ograniczających swobodę działania państwa. Jednocześnie część jego ocen i postulatów była silnie związana z konkretną sytuacją polityczną, dlatego ich interpretacja wymaga oddzielenia trwałych założeń jego myśli od doraźnych diagnoz.
Po agresji Związku Radzieckiego na Polskę we wrześniu 1939 roku Mackiewicz opuścił kraj. Początkowo przebywał we Francji, a następnie w Wielkiej Brytanii, gdzie zaangażował się w życie polityczne polskiego uchodźstwa. Był członkiem Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej. Należał do zdecydowanych przeciwników polityki premiera Władysława Sikorskiego wobec Związku Radzieckiego, w szczególności układu Sikorski–Majski z 1941 roku. Uważał, że porozumienie nie zabezpieczało w wystarczającym stopniu interesów terytorialnych Polski oraz osłabiało jej stanowisko wobec roszczeń radzieckich. Po zakończeniu wojny kontynuował działalność publicystyczną, między innymi jako wydawca pisma „Lwów i Wilno”, ukazującego się w latach 1946–1950. Na jego łamach bronił praw Polski do ziem wschodnich oraz krytykował politykę mocarstw zachodnich wobec Europy Środkowo-Wschodniej.
Szczególnie ważnym, choć niekiedy pomijanym etapem działalności Mackiewicza było objęcie stanowiska premiera rządu RP na uchodźstwie. W czerwcu 1954 roku prezydent August Zaleski powierzył mu misję utworzenia rządu, w którym Mackiewicz objął również tekę ministra spraw zagranicznych. Funkcję premiera sprawował do 1955 roku. Przypadło to na okres głębokiego podziału emigracji politycznej, dotyczącego między innymi dalszego sprawowania urzędu prezydenta przez Zaleskiego oraz zasad legalizmu konstytucyjnego. Działalność Mackiewicza jako szefa rządu emigracyjnego pozwala badać różnicę pomiędzy jego wpływem publicystycznym a praktyczną skutecznością podejmowanych działań politycznych. [Instytut Pamięci Narodowej](https://archiwum.ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/186216%2CTEKST-AUDIO-Rocznica-wyboru-Stanislawa-Mackiewicza-na-premiera-Rzadu-RP-na-Uchod.html)
W czerwcu 1956 roku Mackiewicz powrócił do Polski po około szesnastu latach emigracji. Decyzja ta wywołała liczne kontrowersje i została przez część środowisk emigracyjnych uznana za zerwanie z dotychczasową działalnością niepodległościową. Nie powinna być jednak interpretowana wyłącznie jako jednoznaczna akceptacja systemu komunistycznego. Na jego decyzję wpływało rozczarowanie skutecznością polityki emigracyjnej, krytyczna ocena postawy państw zachodnich oraz przekonanie o niewielkich możliwościach oddziaływania rządu na uchodźstwie na sytuację międzynarodową. Po powrocie Mackiewicz wznowił działalność pisarską i publicystyczną, funkcjonując jednak w warunkach państwowej cenzury i kontroli życia intelektualnego. Z czasem ponownie wchodził w konflikty z władzami. Powrót do kraju pozostaje jednym z najbardziej dyskutowanych wydarzeń w jego biografii i wymaga analizy uwzględniającej zarówno osobiste motywacje autora, jak i sytuację polityczną po śmierci Stalina. [Polskie Radio](https://www.polskieradio.pl/399/7979/artykul/3697954%2C70-lat-temu-stanislaw-catmackiewicz-wrocil-do-polski-powrot-ktory-podzielil-emigracje)
Dorobek Mackiewicza obejmuje artykuły prasowe, eseje polityczne, wspomnienia, biografie oraz syntezy historyczne. Jego publikacje wyróżniają się erudycją, dynamicznym stylem, ironią i umiejętnością formułowania wyrazistych ocen. Publicysta często posługiwał się paradoksem i prowokacją intelektualną, dzięki czemu jego teksty wywoływały żywe reakcje. Jednocześnie cechy te utrudniają ich interpretację. Nie każda wypowiedź Mackiewicza może być traktowana jako pełny i niezmienny wykład jego poglądów. Należy uwzględnić gatunek tekstu, moment jego powstania, adresata oraz polemiczny charakter wypowiedzi. Szczególnej krytyki wymagają jego publikacje wspomnieniowe i historyczne, w których analiza wydarzeń łączy się niekiedy z próbą uzasadnienia własnych wcześniejszych stanowisk.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie i przeanalizowanie politycznej biografii Stanisława Mackiewicza oraz określenie miejsca jego publicystyki w polskiej myśli politycznej XX wieku. Przedmiotem badań będą zarówno podejmowane przez niego działania publiczne, jak i formułowane koncepcje dotyczące ustroju państwa, polityki zagranicznej, stosunków polsko-rosyjskich, znaczenia ziem wschodnich oraz roli elit politycznych. Istotne będzie również ustalenie, w jakim stopniu jego poglądy zachowywały ciągłość, a w jakim zmieniały się pod wpływem kolejnych doświadczeń historycznych.
Główny problem badawczy pracy został sformułowany w postaci pytania: w jaki sposób doświadczenia życiowe i zmieniające się warunki polityczne wpływały na ewolucję myśli oraz działalności politycznej Stanisława Mackiewicza? Problem ten zostanie rozwinięty przez pytania szczegółowe dotyczące jego rozumienia konserwatyzmu, stosunku do Józefa Piłsudskiego, oceny polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej, działalności na emigracji oraz przyczyn powrotu do Polski w 1956 roku. Podjęta zostanie również próba odpowiedzi na pytanie, czy pomiędzy głoszonymi przez Mackiewicza zasadami realizmu politycznego a jego własnymi decyzjami istniała zgodność.
W pracy zastosowane zostaną metoda historyczna, metoda biograficzna oraz analiza treści i analiza myśli politycznej. Podstawę źródłową stanowić będą publikacje Mackiewicza, jego artykuły prasowe, wypowiedzi polityczne, wspomnienia i opracowania historyczne, a także dostępne materiały archiwalne oraz literatura naukowa poświęcona jego życiu i twórczości. Konieczne będzie porównywanie tekstów powstałych w różnych okresach, ponieważ pozwoli to odtworzyć ewolucję poglądów autora. Zastosowanie krytyki źródeł umożliwi natomiast oddzielenie faktów biograficznych od ocen, autokreacji i polemicznych interpretacji formułowanych przez samego Mackiewicza.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym przedstawione zostaną dzieciństwo, edukacja, początki działalności dziennikarskiej oraz pierwsze doświadczenia polityczne Mackiewicza. Rozdział drugi będzie dotyczył jego działalności publicystycznej i parlamentarnej w II Rzeczypospolitej, roli w środowisku konserwatystów wileńskich oraz ewolucji stosunku do Piłsudskiego i sanacji. W rozdziale trzecim omówiona zostanie działalność emigracyjna, konflikty polityczne w polskim Londynie, sprawowanie urzędu premiera rządu RP na uchodźstwie oraz okoliczności powrotu do Polski. Ostatni rozdział zostanie poświęcony analizie najważniejszych składników jego myśli politycznej, ocenie spójności formułowanych koncepcji oraz próbie określenia jego wpływu na polską publicystykę i myśl konserwatywną.
Stanisław Mackiewicz zmarł w 1966 roku, pozostawiając dorobek, który do dziś wywołuje spory interpretacyjne. Był jednocześnie konserwatystą i zwolennikiem radykalnych zmian ustrojowych, monarchistą i uczestnikiem życia parlamentarnego, sympatykiem Piłsudskiego i późniejszym krytykiem sanacji, nieprzejednanym przeciwnikiem Związku Radzieckiego oraz emigrantem, który zdecydował się powrócić do państwa rządzonego przez komunistów. Właśnie te napięcia sprawiają, że jego biografia nie powinna przyjmować formy ani apologii, ani jednoznacznego oskarżenia. Jej zadaniem jest krytyczna analiza motywów, idei i konsekwencji podejmowanych przez Mackiewicza decyzji. Pozwala ona zarazem spojrzeć na najważniejsze dylematy polskiej polityki XX wieku: relację między zasadami a skutecznością, legalizmem a realizmem, interesem państwa a lojalnością wobec środowiska politycznego oraz działalnością publicystyczną a odpowiedzialnością za praktyczne decyzje.