Plan pracy magisterskiej na temat:
Biografia polityczna Wojciecha Jaruzelskiego
Wstęp
Rozdział I. Młodość i wczesna kariera Wojciecha Jaruzelskiego
1.1. Dzieciństwo i wpływy rodzinne
1.2. Okres II wojny światowej i początki kariery wojskowej
1.3. Wstąpienie do Ludowego Wojska Polskiego i pierwsze lata służby
Rozdział II. Wojciech Jaruzelski w strukturach władzy PRL
2.1. Awans w hierarchii wojskowej i politycznej
2.2. Rola w wydarzeniach politycznych lat 50. i 60.
2.3. Stanowisko Ministra Obrony Narodowej i jego znaczenie
Rozdział III. Stan wojenny: decydujący moment w karierze Wojciecha Jaruzelskiego
3.1. Przyczyny wprowadzenia stanu wojennego
3.2. Przebieg stanu wojennego i jego konsekwencje
3.3. Społeczne i międzynarodowe reakcje na działania Jaruzelskiego
Rozdział IV. Wojciech Jaruzelski w okresie transformacji ustrojowej
4.1. Okrągły Stół i rola Jaruzelskiego w procesie przemian
4.2. Prezydentura Wojciecha Jaruzelskiego
4.3. Polityczna i historyczna ocena działalności Jaruzelskiego po 1989 roku
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Biografia polityczna jest formą badań historycznych pozwalającą przedstawić działalność jednostki w ścisłym związku z uwarunkowaniami instytucjonalnymi, społecznymi i międzynarodowymi właściwymi dla epoki, w której przyszło jej żyć. Nie powinna ograniczać się do chronologicznego zestawienia faktów, zajmowanych stanowisk i podejmowanych decyzji. Jej zadaniem jest również wyjaśnienie motywów działania, określenie zakresu odpowiedzialności politycznej oraz ukazanie relacji pomiędzy osobistymi przekonaniami bohatera a ograniczeniami wynikającymi z funkcjonowania określonego systemu władzy. Szczególnego znaczenia nabiera to w odniesieniu do osób działających w systemach niedemokratycznych, w których oficjalne instytucje państwowe podporządkowane są strukturze partyjnej i zależnościom międzynarodowym.
Wojciech Jaruzelski należy do najbardziej rozpoznawalnych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych postaci najnowszej historii Polski. Jego życie obejmowało okres II Rzeczypospolitej, II wojny światowej, powstania i funkcjonowania Polski Ludowej, kryzysu systemu komunistycznego oraz początków transformacji ustrojowej. W kolejnych latach był żołnierzem, dowódcą wojskowym, członkiem kierownictwa Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, ministrem obrony narodowej, prezesem Rady Ministrów, I sekretarzem Komitetu Centralnego PZPR, przewodniczącym Rady Państwa, a następnie prezydentem. Nagromadzenie tak wielu funkcji w rękach jednej osoby sprawiło, że w latach osiemdziesiątych ponosił on szczególną odpowiedzialność za kierunek polityki państwa.
Wojciech Witold Jaruzelski urodził się 6 lipca 1923 roku w Kurowie, w rodzinie ziemiańskiej przywiązanej do tradycji patriotycznych i katolickich. Jego dzieciństwo oraz wczesna młodość przypadły na okres istnienia niepodległej II Rzeczypospolitej. Wybuch II wojny światowej doprowadził jednak do całkowitego załamania dotychczasowego porządku jego życia. Po agresji Związku Radzieckiego na Polskę rodzina Jaruzelskich znalazła się na terytorium zajętym przez ZSRR, a w 1941 roku została deportowana w głąb państwa radzieckiego. Jaruzelski pracował przy wyrębie lasu w Ałtaju, gdzie doznał uszkodzenia wzroku, którego następstwa towarzyszyły mu do końca życia. Doświadczenia deportacji, śmierć ojca i ciężka praca pozostają istotnymi elementami jego biografii, chociaż nie mogą być traktowane jako wystarczające wyjaśnienie późniejszych wyborów politycznych.
W 1943 roku Jaruzelski wstąpił do formowanych na terytorium Związku Radzieckiego polskich jednostek wojskowych podporządkowanych politycznie komunistycznemu Związkowi Patriotów Polskich i współpracujących z Armią Czerwoną. Po ukończeniu szkoły oficerskiej uczestniczył w działaniach wojennych prowadzących przez ziemie polskie do Niemiec. Po zakończeniu wojny pozostał w wojsku i związał swoją przyszłość z powstającym systemem komunistycznym. W 1947 roku został członkiem Polskiej Partii Robotniczej, a następnie PZPR. Kolejne awanse wojskowe i partyjne stopniowo wprowadzały go do elity władzy Polski Ludowej. [Dzieje.pl – biografia Wojciecha Jaruzelskiego](https://dzieje.pl/postacie/wojciech-jaruzelski)
Analiza początków kariery Jaruzelskiego wymaga uwzględnienia charakteru Ludowego Wojska Polskiego. Nie było ono wyłącznie instytucją służącą obronie państwa, lecz także jednym z filarów systemu komunistycznego. Wojsko podlegało politycznej kontroli PPR, a następnie PZPR, natomiast w pierwszych latach powojennych znaczącą rolę odgrywali w nim oficerowie radzieccy. Służba w jego strukturach oznaczała zatem uczestnictwo zarówno w rozwoju sił zbrojnych, jak i w utrwalaniu nowego ustroju. W badaniu kariery Jaruzelskiego konieczne jest ustalenie, w jakim stopniu jego awans wynikał z kwalifikacji wojskowych, a w jakim z politycznej lojalności i zaangażowania w funkcjonowanie aparatu partyjnego.
Od końca lat pięćdziesiątych Jaruzelski zajmował coraz ważniejsze stanowiska dowódcze i polityczne. W 1960 roku został szefem Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego, w 1965 roku objął stanowisko szefa Sztabu Generalnego, a w 1968 roku został ministrem obrony narodowej. Funkcję tę pełnił do 1983 roku. W tym okresie wojsko uczestniczyło w kilku wydarzeniach, które powinny zostać uwzględnione w jego biografii politycznej. Należały do nich czystki personalne prowadzone w siłach zbrojnych w związku z kampanią antysemicką w 1968 roku, udział Wojska Polskiego w interwencji państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji oraz wykorzystanie jednostek wojskowych podczas tłumienia protestów robotniczych na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku.
Ocena osobistego zakresu odpowiedzialności Jaruzelskiego za każde z tych wydarzeń wymaga krytycznej analizy dokumentów oraz odróżnienia odpowiedzialności politycznej od bezpośredniego wydawania poszczególnych rozkazów. Nie ulega jednak wątpliwości, że jako szef Sztabu Generalnego, a następnie minister obrony narodowej należał do najwyższego kierownictwa wojskowego. W grudniu 1970 roku oddziały wojska i milicji użyły broni przeciwko protestującym robotnikom, powodując śmierć co najmniej kilkudziesięciu osób i obrażenia u wielu innych. Późniejsze postępowania sądowe dotyczące tych wydarzeń nie doprowadziły do wydania prawomocnego wyroku wobec Jaruzelskiego, między innymi z powodu jego stanu zdrowia. Nie usuwa to jednak problemu politycznej odpowiedzialności ministra za działania podlegających mu sił zbrojnych.
Przełomowym okresem w karierze Jaruzelskiego były lata 1980–1981. Powstanie NSZZ „Solidarność” ujawniło głęboki kryzys polityczny, gospodarczy i społeczny PRL. Niezależny związek zawodowy, skupiający w szczytowym okresie miliony obywateli, podważył monopol PZPR na organizowanie życia społecznego. Władze stanęły wobec konieczności wyboru pomiędzy podjęciem rzeczywistego dialogu i stopniowym ograniczeniem monopolu partii a zastosowaniem środków przymusu. W lutym 1981 roku Jaruzelski został prezesem Rady Ministrów, zachowując stanowisko ministra obrony narodowej, natomiast w październiku tego samego roku objął funkcję I sekretarza KC PZPR. Skupienie w jego rękach kierownictwa partii, rządu i wojska uczyniło go najważniejszą osobą w państwie.
W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku w Polsce wprowadzono stan wojenny. Jaruzelski stanął na czele Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, która – poza strukturami przewidzianymi w Konstytucji PRL – stała się głównym ośrodkiem władzy. Internowano tysiące działaczy „Solidarności” i innych organizacji społecznych, ograniczono swobodę przemieszczania się, zawieszono działalność związków zawodowych, poddano kontroli środki przekazu, zmilitaryzowano część zakładów pracy i brutalnie tłumiono protesty. Najbardziej znanym przykładem użycia siły była pacyfikacja kopalni „Wujek” 16 grudnia 1981 roku, podczas której zginęło dziewięciu górników. Stan wojenny został zawieszony z końcem 1982 roku, a formalnie zniesiony 22 lipca 1983 roku. Jego konsekwencjami były śmierć i cierpienie wielu osób, rozbicie jawnych struktur opozycji, pogłębienie kryzysu społecznego oraz emigracja znacznej liczby obywateli.
Jednym z najważniejszych problemów badawczych związanych z biografią Jaruzelskiego pozostaje kwestia motywów wprowadzenia stanu wojennego. Sam Jaruzelski, szczególnie po 1989 roku, przedstawiał swoją decyzję jako wybór „mniejszego zła”, mający zapobiec radzieckiej interwencji i znacznie większemu rozlewowi krwi. Argument ten został zaakceptowany przez część opinii publicznej i niektórych uczestników życia politycznego. Inni historycy wskazują jednak, że dostępne dokumenty nie potwierdzają istnienia w grudniu 1981 roku konkretnej decyzji władz ZSRR o przeprowadzeniu interwencji. Zwracają również uwagę, że podstawowym celem działań kierownictwa PZPR było zachowanie monopolu władzy i likwidacja niezależności „Solidarności”. Nadal przedmiotem dyskusji pozostaje natomiast to, jak sam Jaruzelski oceniał prawdopodobieństwo radzieckiej interwencji oraz w jakim stopniu sowiecka presja wpływała na jego sposób rozumowania.
Zagadnienia tego nie należy przedstawiać jako prostego wyboru pomiędzy całkowitym usprawiedliwieniem a jednoznacznym potępieniem wszystkich motywów Jaruzelskiego. Trzeba rozróżnić kilka odrębnych problemów: realny zakres nacisku władz radzieckich, ocenę zagrożenia dokonaną przez polskie kierownictwo, przygotowania do rozwiązania siłowego, prawną dopuszczalność zastosowanych środków oraz społeczne konsekwencje decyzji. Dostępne źródła wskazują, że plany stanu wojennego opracowywano przez wiele miesięcy. Jego wprowadzenie nie było zatem spontaniczną reakcją na nagłe wydarzenie, lecz rezultatem długotrwałych przygotowań aparatu partyjnego, wojskowego i bezpieczeństwa. Fakt ten ma podstawowe znaczenie dla oceny osobistej odpowiedzialności Jaruzelskiego. Spór o zagrożenie interwencją pozostaje jednym z najważniejszych zagadnień polskiej debaty historycznej dotyczącej stanu wojennego. [Instytut Pamięci Narodowej – geneza stanu wojennego](https://www.polskiemiesiace.ipn.gov.pl/mie/wszystkie-wydarzenia/grudzien-1981/historia/rozdzialy/116620%2CGeneza-stanu-wojennego.html)
Po zniesieniu stanu wojennego Jaruzelski nadal pozostawał najważniejszym przedstawicielem władz PRL. W latach 1981–1985 był premierem, a od 1985 do 1989 roku pełnił funkcję przewodniczącego Rady Państwa. Jednocześnie do 1989 roku pozostawał I sekretarzem KC PZPR. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych pogłębiający się kryzys gospodarczy, nieskuteczność podejmowanych reform, aktywność podziemnej opozycji oraz zmiana polityki Związku Radzieckiego pod rządami Michaiła Gorbaczowa doprowadziły do stopniowej modyfikacji strategii władz. Represje nie zlikwidowały społecznego zaplecza „Solidarności”, natomiast PZPR traciła zdolność do skutecznego zarządzania państwem.
W tym kontekście kierownictwo partyjne zaakceptowało rozpoczęcie rozmów z częścią opozycji. Jaruzelski nie był głównym negocjatorem obrad Okrągłego Stołu, jednak jako przywódca PZPR i głowa państwa odegrał istotną rolę w doprowadzeniu do zgody obozu rządzącego na negocjacje. W styczniu 1989 roku, wobec oporu części kierownictwa partyjnego, wraz ze swoimi współpracownikami wywarł presję na Komitet Centralny PZPR, aby zaakceptował rozmowy. Obrady prowadzone od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku doprowadziły do ponownej legalizacji „Solidarności”, utworzenia Senatu, przywrócenia urzędu prezydenta oraz przeprowadzenia częściowo wolnych wyborów parlamentarnych.
Interpretacja roli Jaruzelskiego w transformacji ustrojowej wymaga uwzględnienia zarówno jego udziału w umożliwieniu pokojowego porozumienia, jak i ograniczonych celów, które początkowo stawiały sobie władze. Kierownictwo PZPR nie zakładało pełnego oddania władzy, lecz próbowało zreformować system i zachować kontrolę nad zasadniczymi instytucjami państwa. Dopiero zdecydowane zwycięstwo kandydatów „Solidarności” w wyborach 4 czerwca 1989 roku zmieniło dynamikę wydarzeń i doprowadziło do szybszej erozji systemu komunistycznego.
Dnia 19 lipca 1989 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało Jaruzelskiego na urząd prezydenta PRL. Uzyskał on minimalną wymaganą większość – zaledwie jeden głos ponad niezbędne minimum. Po nieudanej próbie utworzenia rządu przez Czesława Kiszczaka Jaruzelski powierzył misję sformowania gabinetu Tadeuszowi Mazowieckiemu, który został pierwszym niekomunistycznym premierem Polski po II wojnie światowej. Po zmianie nazwy państwa w grudniu 1989 roku Jaruzelski sprawował urząd prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Zakończył prezydenturę 22 grudnia 1990 roku, przekazując urząd wybranemu w wyborach powszechnych Lechowi Wałęsie. Z tego względu precyzyjniej jest określać Jaruzelskiego jako prezydenta okresu przejściowego pomiędzy PRL a III Rzecząpospolitą niż bez zastrzeżeń nazywać go pierwszym prezydentem demokratycznej Polski. [Oficjalna strona Prezydenta RP – wydarzenia 1989 roku](https://www.president.pl/president-komorowski/freedom-day/1989)
Po ustąpieniu z urzędu Jaruzelski wycofał się z bieżącej działalności politycznej, lecz pozostawał uczestnikiem sporów o ocenę Polski Ludowej i stanu wojennego. Publikował wspomnienia, udzielał wywiadów i występował podczas debat oraz postępowań sądowych. Konsekwentnie bronił tezy o stanie wojennym jako „mniejszym złu”. Toczące się przeciwko niemu postępowania dotyczyły między innymi wydarzeń Grudnia 1970 oraz przygotowania i wprowadzenia stanu wojennego. Ze względu na stan zdrowia Jaruzelskiego postępowania były wielokrotnie zawieszane i nie zakończyły się prawomocnym rozstrzygnięciem jego indywidualnej odpowiedzialności karnej. Wojciech Jaruzelski zmarł 25 maja 2014 roku w Warszawie.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie i przeanalizowanie biografii politycznej Wojciecha Jaruzelskiego, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów jego awansu, roli w strukturach władzy PRL, odpowiedzialności za wprowadzenie stanu wojennego oraz udziału w procesie transformacji ustrojowej. Praca ma także na celu ukazanie ewolucji jego postawy politycznej – od oficera i działacza partyjnego uczestniczącego w utrwalaniu systemu komunistycznego, przez przywódcę podejmującego decyzję o użyciu siły przeciwko społeczeństwu, aż po polityka akceptującego negocjacje z opozycją i pokojowe przekazanie władzy.
Główny problem badawczy pracy można wyrazić w pytaniu: jakie czynniki kształtowały działalność polityczną Wojciecha Jaruzelskiego i w jakim zakresie ponosił on osobistą odpowiedzialność za decyzje podejmowane przez władze PRL? Uzupełniają go pytania szczegółowe dotyczące wpływu doświadczeń wojennych na jego późniejszą postawę, znaczenia zależności Polski od Związku Radzieckiego, mechanizmów awansu w wojsku i partii, roli w wydarzeniach 1968 i 1970 roku, motywów wprowadzenia stanu wojennego oraz udziału w przemianach zapoczątkowanych w 1989 roku. Istotnym problemem będzie również rozróżnienie pomiędzy odpowiedzialnością polityczną, moralną i prawną.
W pracy zastosowane zostaną metoda historyczna, metoda biograficzna, analiza instytucjonalna oraz analiza treści. Podstawę źródłową stanowić będą dokumenty władz partyjnych i państwowych PRL, materiały wojskowe, akty prawne, przemówienia Jaruzelskiego, dokumentacja związana ze stanem wojennym i Okrągłym Stołem, wspomnienia uczestników wydarzeń oraz literatura naukowa. Wykorzystane zostaną również materiały audiowizualne, relacje prasowe i wyniki badań opinii społecznej. Szczególnej krytyki wymagają wspomnienia samego Jaruzelskiego, ponieważ powstawały one w warunkach intensywnego sporu politycznego i służyły również uzasadnieniu jego wcześniejszych decyzji. Podobnie ostrożnie należy analizować materiały propagandowe PRL oraz późniejsze publikacje podporządkowane bieżącej walce politycznej.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym przedstawione zostaną dzieciństwo Jaruzelskiego, doświadczenia deportacji, okres II wojny światowej oraz początki kariery w wojsku. Rozdział drugi będzie dotyczył jego awansu w strukturach wojskowych i partyjnych, pełnienia funkcji ministra obrony narodowej oraz roli w najważniejszych kryzysach politycznych lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. W rozdziale trzecim przeanalizowane zostaną geneza, przygotowanie, przebieg i konsekwencje stanu wojennego, a także spór o zagrożenie radziecką interwencją. Rozdział czwarty zostanie poświęcony udziałowi Jaruzelskiego w negocjowanej transformacji ustrojowej, jego prezydenturze oraz politycznym, prawnym i historycznym ocenom jego działalności po 1989 roku.
Biografia Wojciecha Jaruzelskiego nie powinna prowadzić ani do jego bezwarunkowego usprawiedliwienia, ani do pominięcia uwarunkowań, w których podejmował decyzje. Określanie go wyłącznie jako obrońcy Polski przed radziecką interwencją prowadzi do zatarcia odpowiedzialności za represje i obronę monopolu PZPR. Z kolei przedstawianie go jedynie jako biernego wykonawcy poleceń Moskwy może utrudniać wyjaśnienie jego późniejszej roli w negocjacjach z opozycją. Celem badania powinno być zatem odtworzenie rzeczywistego zakresu jego politycznej sprawczości oraz wskazanie konsekwencji podejmowanych decyzji. Takie ujęcie umożliwi pełniejsze zrozumienie nie tylko samej postaci Jaruzelskiego, ale również mechanizmów funkcjonowania państwa komunistycznego, jego kryzysu i pokojowego demontażu pod koniec lat osiemdziesiątych.