Wstęp
Rozdział I. Historyczne tło i przyczyny imigracji muzułmańskiej do Europy
1.1. Kolonializm i jego wpływ na migracje z krajów muzułmańskich
1.2. Wojny i konflikty zbrojne jako czynnik migracyjny
1.3. Gospodarcze i społeczne przyczyny imigracji muzułmańskiej
1.4. Polityka migracyjna państw europejskich w XX wieku
Rozdział II. Główne fale imigracji muzułmańskiej w Europie
2.1. Imigracja z krajów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej
2.2. Fala imigracji po 1980 roku: konflikty i przemiany ustrojowe
2.3. Współczesne trendy imigracyjne: wpływ globalizacji i polityki migracyjnej
2.4. Demograficzna struktura społeczności muzułmańskich w Europie
Rozdział III. Wyzwania integracyjne i kulturowe
3.1. Współczesne problemy integracji muzułmańskich imigrantów
3.2. Rola religii w życiu społeczności muzułmańskich w Europie
3.3. Relacje międzykulturowe i kwestie tożsamości
3.4. Reakcje społeczeństw europejskich na imigrację muzułmańską
Rozdział IV. Polityczne i społeczne konsekwencje imigracji muzułmańskiej
4.1. Polityka państw europejskich wobec imigrantów muzułmańskich
4.2. Wzrost populizmu i ksenofobii jako odpowiedź na imigrację
4.3. Wpływ imigracji na politykę wewnętrzną i międzynarodową państw europejskich
4.4. Perspektywy przyszłości: możliwe scenariusze rozwoju sytuacji
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Migracje międzynarodowe należą do najważniejszych procesów wpływających na przemiany społeczne, gospodarcze, demograficzne i polityczne współczesnej Europy. Ich przyczyny obejmują poszukiwanie zatrudnienia i lepszych warunków życia, łączenie rodzin, podejmowanie nauki, ucieczkę przed konfliktami zbrojnymi, prześladowaniami i niestabilnością polityczną. Migracje nie są przy tym zjawiskiem jednolitym. Obejmują dobrowolną mobilność zarobkową, migrację przymusową, uchodźstwo, migrację czasową i stałe osiedlenie. Każda z tych form wywołuje odmienne skutki i wymaga zastosowania innych narzędzi polityki publicznej.
Szczególne miejsce w debacie europejskiej zajmują migracje z państw o większości muzułmańskiej oraz funkcjonowanie społeczności muzułmańskich w krajach europejskich. Zagadnienie to jest przedmiotem zainteresowania socjologii, politologii, demografii, religioznawstwa, historii i nauk o stosunkach międzynarodowych. Dotyczy bowiem nie tylko przemieszczania się ludności, lecz także integracji społecznej, polityki rynku pracy, edukacji, obywatelstwa, wolności religijnej, tożsamości, bezpieczeństwa oraz relacji pomiędzy większością a mniejszościami.
Posługiwanie się określeniem „imigracja muzułmańska” wymaga jednak ostrożności. Religia nie jest tym samym co obywatelstwo, narodowość, pochodzenie etniczne ani status migracyjny. Nie każda osoba przybywająca z państwa, w którym większość mieszkańców wyznaje islam, sama jest muzułmaninem. Jednocześnie znaczna część europejskich muzułmanów urodziła się już w państwie zamieszkania, posiada jego obywatelstwo i nie jest imigrantami. Traktowanie wszystkich tych osób jako jednolitej społeczności prowadziłoby do uproszczenia ich zróżnicowanych doświadczeń.
Muzułmanie mieszkający w Europie różnią się pochodzeniem, językiem, poziomem religijności, sytuacją ekonomiczną, poglądami politycznymi i sposobem rozumienia własnej tożsamości. Należą do różnych nurtów i tradycji islamu, a ich życie społeczne kształtują także czynniki niezwiązane bezpośrednio z religią, takie jak płeć, wiek, wykształcenie, pozycja zawodowa, miejsce zamieszkania i doświadczenie migracyjne. Z tego względu nie należy przedstawiać islamu jako jedynego czynnika wyjaśniającego zachowanie osób pochodzących z krajów muzułmańskich.
Należy również pamiętać, że obecność islamu na kontynencie europejskim nie rozpoczęła się wraz z migracjami po II wojnie światowej. Muzułmańskie społeczności od wielu stuleci funkcjonują między innymi na Bałkanach oraz w części Europy Wschodniej. Bośniacy, Albańczycy, mieszkańcy Kosowa czy niektóre społeczności tatarskie stanowią element historii Europy, a nie wyłącznie rezultat współczesnej imigracji. Przedmiotem pracy są jednak przede wszystkim migracje do państw Europy Zachodniej i Północnej, które nasiliły się w drugiej połowie XX wieku, oraz społeczne konsekwencje tego procesu.
Jednym z najważniejszych czynników kształtujących kierunki migracji było kolonialne dziedzictwo państw europejskich. Wielka Brytania, Francja, Niderlandy i inne mocarstwa utrzymywały rozległe posiadłości w Afryce, Azji i na Bliskim Wschodzie. Wspólna historia polityczna, znajomość języka, istniejące kontakty gospodarcze oraz dostępność sieci społecznych ułatwiały późniejsze przemieszczanie się mieszkańców dawnych kolonii do europejskich metropolii. Migracja z Afryki Północnej do Francji, z Azji Południowej do Wielkiej Brytanii oraz z dawnych posiadłości niderlandzkich do Niderlandów była zatem związana z relacjami ukształtowanymi jeszcze w okresie kolonialnym.
Drugi istotny model migracji rozwinął się w państwach, których związki kolonialne z krajami muzułmańskimi były słabsze. Po II wojnie światowej szybko rozwijające się gospodarki Europy Zachodniej potrzebowały dodatkowej siły roboczej. Władze oraz przedsiębiorstwa rekrutowały pracowników zagranicznych, zakładając często, że ich pobyt będzie czasowy. Szczególne znaczenie miała migracja z Turcji do Republiki Federalnej Niemiec, a także napływ pracowników z Turcji i Maroka do Belgii, Niderlandów i Austrii.
Kryzys gospodarczy w latach siedemdziesiątych doprowadził do ograniczenia rekrutacji zagranicznej siły roboczej. Nie spowodował jednak masowego powrotu migrantów do państw pochodzenia. Wiele osób zdecydowało się pozostać, a znaczenia nabrała migracja związana z łączeniem rodzin. Tym samym migracja pracownicza zaczęła przekształcać się w trwałe osadnictwo. Powstawały instytucje religijne, stowarzyszenia, przedsiębiorstwa, media oraz organizacje reprezentujące interesy nowych społeczności.
Kolejne fale migracji były związane z konfliktami i kryzysami politycznymi. Od końca lat siedemdziesiątych do Europy przybywali między innymi uchodźcy i emigranci z Iranu, Afganistanu, Iraku, Libanu, Somalii oraz państw byłej Jugosławii. Motywacje tych osób różniły się od motywacji powojennych pracowników kontraktowych. Dla części z nich wyjazd był konsekwencją bezpośredniego zagrożenia życia, prześladowań politycznych, wojny lub rozpadu instytucji państwowych.
Na początku XXI wieku znaczenie migracji zwiększyły globalizacja, rozwój komunikacji, łatwiejszy przepływ informacji oraz rozbudowa ponadnarodowych sieci rodzinnych. Jednocześnie konflikty w Afganistanie i Iraku, destabilizacja części Afryki Północnej oraz wydarzenia Arabskiej Wiosny wywołały kolejne przemieszczenia ludności. Szczególne znaczenie miała wojna w Syrii, która doprowadziła do powstania jednej z największych współczesnych populacji uchodźców.
Wzrost liczby osób ubiegających się o ochronę międzynarodową w Europie w latach 2015–2016 stał się punktem zwrotnym w debacie o migracji. Ujawnił różnice pomiędzy państwami europejskimi dotyczące odpowiedzialności za przyjmowanie uchodźców, ochrony granic i zasad udzielania azylu. W części społeczeństw dominowały postawy solidarności oraz gotowość do udzielania pomocy, natomiast w innych środowiskach wzrosły obawy dotyczące bezpieczeństwa, kosztów społecznych i zdolności instytucji do skutecznej integracji nowych mieszkańców.
Migracja z państw o większości muzułmańskiej nie powinna być utożsamiana wyłącznie z uchodźstwem. Znaczna część migrantów przybywa do Europy z powodów rodzinnych, zawodowych i edukacyjnych. Łączenie wszystkich tych kategorii w jedną grupę może prowadzić do błędnych wniosków dotyczących prawnego statusu migrantów, ich potrzeb oraz możliwości uczestnictwa w życiu społecznym. Uchodźca, pracownik, student, członek rodziny i obywatel europejski pochodzący z rodziny migracyjnej znajdują się w odmiennych sytuacjach prawnych i społecznych.
Jednym z centralnych zagadnień związanych z migracją jest integracja. Można ją rozumieć jako proces umożliwiający migrantom i ich potomkom uczestnictwo w najważniejszych obszarach życia społeczeństwa przyjmującego. Obejmuje ona dostęp do edukacji, zatrudnienia, ochrony zdrowia, mieszkalnictwa, kultury oraz udziału obywatelskiego i politycznego. Integracja nie powinna być utożsamiana wyłącznie z asymilacją, czyli całkowitym porzuceniem dotychczasowej tożsamości. Może zakładać zachowanie części tradycji, religii i więzi kulturowych przy jednoczesnym przestrzeganiu prawa oraz uczestnictwie w życiu wspólnoty politycznej.
Integracja ma charakter dwustronny. Od migrantów wymaga poznawania języka, instytucji i norm obowiązujących w państwie zamieszkania oraz podejmowania aktywności społecznej. Społeczeństwo przyjmujące powinno natomiast zapewniać równy dostęp do instytucji, przeciwdziałać dyskryminacji i tworzyć warunki umożliwiające uczestnictwo. Rezultat procesu zależy więc zarówno od postaw migrantów, jak i od polityki państwa, funkcjonowania rynku pracy, systemu edukacji, sytuacji mieszkaniowej i nastawienia społeczeństwa.
Państwa europejskie wykształciły różne modele polityki integracyjnej. Francuski model republikański akcentował wspólną tożsamość obywatelską i świeckość państwa. Wielka Brytania przez długi czas w większym stopniu uznawała publiczną obecność odrębnych wspólnot kulturowych. Niemcy początkowo traktowały wielu zagranicznych pracowników jako osoby przebywające czasowo, co opóźniało rozwój całościowej polityki integracyjnej. Modele te nie są niezmienne, a praktyka poszczególnych państw stopniowo się do siebie zbliżała.
Religia może odgrywać różną rolę w życiu społeczności muzułmańskich. Dla części osób stanowi podstawowy element tożsamości, wpływający na codzienne praktyki, relacje rodzinne i uczestnictwo we wspólnocie. Inni traktują ją głównie jako element dziedzictwa kulturowego albo nadają jej niewielkie znaczenie. Stopień religijności może zmieniać się pomiędzy pokoleniami oraz w zależności od sytuacji społecznej. Nie można zatem zakładać, że wszyscy muzułmanie w jednakowy sposób interpretują zasady religijne lub ich miejsce w życiu publicznym.
Spory dotyczące budowy meczetów, noszenia symboli religijnych, organizacji nauczania, żywienia, prawa rodzinnego i granic wolności wypowiedzi pokazują, że obecność społeczności muzułmańskich stawia przed państwami pytania o sposób rozumienia neutralności religijnej. Dyskusje te dotyczą nie tylko islamu, lecz także ogólnej relacji pomiędzy wolnością religijną, prawami jednostki, zasadą równości i świeckim charakterem instytucji publicznych.
Ważnym problemem jest sytuacja kolejnych pokoleń. Dzieci i wnuki migrantów często posiadają obywatelstwo państwa europejskiego, posługują się jego językiem i przechodzą przez krajowy system edukacji. Jednocześnie mogą doświadczać pytań o przynależność, lojalność i pochodzenie. Ich tożsamość może łączyć elementy lokalne, narodowe, religijne, etniczne i ponadnarodowe. Wielowymiarowej tożsamości nie należy automatycznie interpretować jako braku integracji.
Na przebieg integracji wpływają nierówności społeczne. Trudności związane z uznawaniem kwalifikacji, gorszym dostępem do zatrudnienia, segregacją mieszkaniową, ubóstwem i dyskryminacją mogą ograniczać mobilność społeczną. Koncentracja migrantów w dzielnicach o słabszej infrastrukturze oraz szkołach posiadających mniejsze zasoby może prowadzić do utrwalania nierówności. Problemy te mają często charakter ekonomiczny i instytucjonalny, nawet jeśli w debacie publicznej przedstawiane są jako wyłącznie kulturowe lub religijne.
Reakcje społeczeństw europejskich na migrację są zróżnicowane. Obejmują działania pomocowe, dialog międzyreligijny, tworzenie programów integracyjnych i uznawanie kulturowej różnorodności. Jednocześnie występują uprzedzenia, dyskryminacja i przemoc motywowana wrogością wobec muzułmanów. Doświadczenia takie mogą wpływać na dostęp do zatrudnienia i mieszkań, poczucie bezpieczeństwa oraz zaufanie do instytucji publicznych.
Migracja stała się także ważnym tematem rywalizacji politycznej. Partie populistyczne i radykalnie prawicowe wykorzystują obawy dotyczące bezpieczeństwa, tożsamości i kosztów polityki społecznej, przedstawiając migrację jako zagrożenie dla spójności narodowej. Nie oznacza to jednak, że wzrost takich ugrupowań można wyjaśnić wyłącznie obecnością migrantów. Znaczenie mają również nierówności ekonomiczne, kryzys zaufania do elit, przemiany rynku pracy, media społecznościowe oraz poczucie utraty kontroli nad procesami globalnymi.
W dyskusji o społecznościach muzułmańskich pojawia się również problem radykalizacji. Zjawisko to powinno być analizowane jako proces wieloczynnikowy, na który mogą wpływać ideologie polityczne, konflikty międzynarodowe, działalność organizacji ekstremistycznych, wykluczenie, kryzysy tożsamości oraz indywidualne doświadczenia. Nie może ono służyć do oceny całej społeczności religijnej. Zdecydowana większość europejskich muzułmanów nie uczestniczy w działalności ekstremistycznej, a wielu z nich angażuje się w przeciwdziałanie przemocy.
Badanie skali migracji i liczebności społeczności muzułmańskich napotyka problemy metodologiczne. Europejskie statystyki migracyjne są najczęściej prowadzone według obywatelstwa, kraju urodzenia, kraju poprzedniego zamieszkania, wieku i płci, a nie według wyznania. Ponadto obywatelstwo może się zmieniać, podczas gdy miejsce urodzenia nie informuje o religii ani tożsamości. Dane pochodzące z różnych państw nie zawsze są bezpośrednio porównywalne. W pracy należy więc wyraźnie wskazać, jak definiowana jest badana populacja i jakie ograniczenia mają wykorzystywane źródła.
Przedmiotem niniejszej pracy są przyczyny, przebieg oraz społeczne i polityczne konsekwencje migracji z państw o większości muzułmańskiej do Europy na przełomie XX i XXI wieku. Analiza obejmuje również funkcjonowanie społeczności muzułmańskich, w tym osób należących do kolejnych pokoleń i posiadających obywatelstwo państw europejskich. Głównym celem pracy jest przedstawienie zróżnicowania procesów migracyjnych oraz ocena najważniejszych wyzwań związanych z integracją.
Główny problem badawczy został sformułowany w postaci pytania: w jaki sposób przyczyny i charakter migracji z państw o większości muzułmańskiej wpływały na proces integracji społeczności muzułmańskich oraz politykę państw europejskich? Problemy szczegółowe dotyczą znaczenia kolonializmu i powojennej rekrutacji pracowników, wpływu konfliktów zbrojnych, różnic pomiędzy modelami integracji, roli religii i tożsamości, doświadczeń dyskryminacji oraz politycznych reakcji na migrację.
W pracy można przyjąć hipotezę główną, zgodnie z którą przebieg integracji jest w większym stopniu uzależniony od dostępu do edukacji, zatrudnienia, mieszkań i uczestnictwa obywatelskiego niż od samego wyznania migrantów. Hipotezy szczegółowe mogą zakładać, że kolonialne i pracownicze wzory migracji doprowadziły do powstania odmiennych społeczności w poszczególnych państwach, a wykluczenie ekonomiczne i dyskryminacja utrudniają identyfikację z państwem zamieszkania.
W badaniu zostaną wykorzystane metody historyczna, opisowa, porównawcza i analiza danych zastanych. Porównanie powinno obejmować wybrane państwa reprezentujące odmienne doświadczenia, na przykład Francję, Niemcy i Wielką Brytanię. Pozwoli to uniknąć traktowania Europy jako jednorodnego obszaru. Materiał badawczy mogą stanowić dane statystyczne, dokumenty dotyczące polityki migracyjnej i integracyjnej, raporty instytucji międzynarodowych oraz literatura przedmiotu.
Praca składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy przedstawia historyczne uwarunkowania i przyczyny migracji, w tym znaczenie kolonializmu, konfliktów i polityki zatrudnienia. Rozdział drugi charakteryzuje najważniejsze fale migracyjne oraz strukturę badanych społeczności. W rozdziale trzecim przeanalizowano proces integracji, znaczenie religii, tożsamość oraz relacje międzykulturowe. Rozdział czwarty dotyczy społecznych i politycznych konsekwencji migracji, reakcji państw i społeczeństw oraz możliwych kierunków dalszych przemian.