Plan pracy magisterskiej:
Wstęp
Rozdział I: Kazirodztwo jako przestępstwo seksualne – teoretyczna perspektywa
1.1. Przegląd literatury na temat kazirodztwa
1.1.1. Psychologiczne i społeczne uwarunkowania kazirodztwa
1.2. Kazirodztwo w prawie polskim
1.2.1. Porównanie przepisów dotyczących kazirodztwa na świecie
Rozdział II: Ocena społeczna przestępstw seksualnych
2.1. Społeczne normy i wartości a przestępstwa seksualne
2.1.1. Analiza przeprowadzonych badań na temat oceny społecznej przestępstw seksualnych
2.2. Psychologiczne mechanizmy oceny przestępstw seksualnych
Rozdział III: Badanie opinii społeczeństwa na temat kazirodztwa jako przestępstwa seksualnego
3.1. Metodologia badania
3.1.1. Wybór metod i technik badawczych
3.1.2. Proces zbierania danych
3.2. Wyniki badania
3.2.1. Analiza i interpretacja wyników
3.2.2. Wnioski z badania
Rozdział IV: Analiza i wnioski
4.1. Interpretacja wyników badania w kontekście literatury naukowej
4.1.1. Implikacje dla praktyki socjologicznej i prawnej
4.2. Wnioski i rekomendacje na przyszłość
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Kazirodztwo należy do zachowań podlegających wyjątkowo silnej tabuizacji społecznej. Wywołuje reakcje moralne, obyczajowe, prawne i emocjonalne, a jednocześnie stosunkowo rzadko staje się przedmiotem otwartej, pogłębionej debaty. Trudność analizowania tego zjawiska wynika między innymi z jego związku z najbardziej prywatną sferą życia człowieka, relacjami rodzinnymi, seksualnością oraz społecznym rozumieniem granic dopuszczalnych zachowań. Znaczenie ma również fakt, że pojęcie kazirodztwa bywa używane w odniesieniu do bardzo różnych sytuacji – zarówno dobrowolnych relacji między osobami dorosłymi, jak i zachowań połączonych z przemocą, wykorzystaniem zależności, brakiem świadomej zgody albo pokrzywdzeniem osoby małoletniej. Z perspektywy naukowej oraz metodologicznej przypadków tych nie należy ze sobą utożsamiać.
Kazirodztwo może być analizowane z perspektywy prawa karnego, kryminologii, socjologii, psychologii, antropologii oraz nauk o rodzinie. Każda z tych dyscyplin akcentuje odmienne elementy problemu. Prawo karne określa zakres zachowań podlegających odpowiedzialności i wskazuje krąg osób, pomiędzy którymi obcowanie płciowe jest zabronione. Kryminologia bada uwarunkowania, przebieg i społeczne konsekwencje czynów zabronionych. Psychologia koncentruje się między innymi na relacjach zależności, mechanizmach przemocy, skutkach doświadczeń traumatycznych i sposobach funkcjonowania rodziny. Socjologia pozwala natomiast przeanalizować normy społeczne, tabu kulturowe, sposoby konstruowania dewiacji oraz postawy zbiorowe wobec określonych zachowań.
W polskim prawie karnym kazirodztwo zostało uregulowane w rozdziale poświęconym przestępstwom przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Odpowiedzialności podlega osoba dopuszczająca się obcowania płciowego z określonym w ustawie bliskim krewnym albo osobą pozostającą w relacji przysposobienia. Konstrukcja tego przepisu wymaga odróżnienia samego przestępstwa kazirodztwa od innych czynów zabronionych, które mogą wystąpić w tej samej sytuacji. Jeżeli zachowaniu towarzyszy przemoc, groźba, podstęp, wykorzystanie bezradności, nadużycie zależności lub działanie na szkodę osoby małoletniej, jego ocena może wymagać uwzględnienia także innych przepisów prawa karnego.
Rozróżnienie to ma podstawowe znaczenie dla badania opinii społecznej. Respondent zapytany jedynie o „kazirodztwo” może wyobrażać sobie czyn wobec dziecka, przemoc seksualną, relację opartą na zależności albo dobrowolne zachowanie dwojga dorosłych osób. Odpowiedzi udzielane przy tak odmiennych wyobrażeniach nie odnoszą się do tego samego przedmiotu. W konsekwencji ich proste zestawienie mogłoby prowadzić do nieuprawnionych wniosków. Właściwie zaprojektowane badanie powinno zatem jasno określać wiek uczestników opisywanej sytuacji, charakter ich pokrewieństwa, istnienie lub brak zgody, obecność zależności oraz występowanie przymusu. Pozwala to ustalić, które elementy najmocniej kształtują społeczną ocenę danego zachowania.
Podstawą funkcjonowania każdej zbiorowości są normy określające, jakie zachowania są dozwolone, oczekiwane albo zakazane. Normy te mogą mieć charakter prawny, moralny, religijny lub obyczajowy. Nie zawsze są one ze sobą tożsame. Zachowanie potępiane moralnie nie musi być w każdym systemie prawnym penalizowane, podobnie jak ustanowienie zakazu prawnego nie przesądza o jednakowej ocenie czynu przez wszystkich członków społeczeństwa. W przypadku kazirodztwa na społeczne postawy mogą wpływać między innymi przekonania dotyczące ochrony rodziny, autonomii jednostki, ryzyka wykorzystania słabszej osoby, zdrowia przyszłego potomstwa, obyczajności oraz dopuszczalnych granic ingerencji państwa w życie prywatne.
Społeczna ocena kazirodztwa może więc obejmować kilka odrębnych wymiarów. Pierwszym jest ocena moralna, czyli przekonanie, czy dane zachowanie jest dobre, naganne lub niedopuszczalne. Drugim jest ocena prawna, dotycząca zasadności jego kryminalizacji i wymierzania sankcji. Trzeci wymiar stanowi postrzegana szkodliwość zachowania, odnoszona do jego możliwych konsekwencji dla uczestników relacji, rodziny oraz społeczeństwa. Kolejnym jest stopień społecznego dystansu wobec osób, które dopuściły się takiego czynu. Rozdzielenie tych wymiarów pozwala uniknąć założenia, że każdy respondent potępiający zachowanie moralnie musi jednocześnie opowiadać się za identycznym zakresem odpowiedzialności karnej.
Istotną kategorią w analizie przestępstw seksualnych jest zgoda. Powinna ona być świadoma, dobrowolna i wyrażona przez osobę zdolną do jej udzielenia. W relacjach rodzinnych ocena dobrowolności może być szczególnie trudna ze względu na zależność emocjonalną, ekonomiczną, wychowawczą lub opiekuńczą. Formalna deklaracja zgody nie zawsze oznacza brak presji czy przewagi jednej ze stron. Szczególnej ochrony wymagają osoby małoletnie oraz osoby, które z powodu wieku, stanu zdrowia albo sytuacji życiowej nie mogą swobodnie rozpoznawać znaczenia zachowania lub decydować o swoim udziale. Z tego względu badanie społecznych opinii powinno uwzględniać nie tylko sam fakt pokrewieństwa, lecz również relacje władzy i zależności występujące między uczestnikami opisywanej sytuacji.
Na kształtowanie opinii dotyczących przestępstw seksualnych wpływa wiele czynników. Należą do nich wychowanie, religijność, system wartości, poziom wiedzy prawnej, wiek, wykształcenie, doświadczenia życiowe oraz sposób przedstawiania określonych zdarzeń w mediach. Przekazy medialne często koncentrują się na przypadkach najbardziej drastycznych, co może prowadzić do utożsamiania całej kategorii prawnej z jednym typem zdarzeń. Jednocześnie silne emocje związane z tematyką seksualności i rodziny mogą sprzyjać formułowaniu ocen przed zapoznaniem się z konkretnymi okolicznościami czynu. Badanie opinii społecznej pozwala ustalić, w jakim stopniu sądy respondentów opierają się na znajomości regulacji prawnych, a w jakim na intuicjach moralnych i utrwalonych przekonaniach kulturowych.
Przedmiotem niniejszej pracy jest społeczna ocena kazirodztwa jako czynu zabronionego należącego do kategorii przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Badaniu podlegają opinie respondentów na temat moralnej naganności tego zachowania, jego szkodliwości, zasadności kryminalizacji oraz adekwatności reakcji prawnej. Analizie zostanie również poddane znaczenie takich okoliczności, jak wiek uczestników, występowanie zgody, stopień pokrewieństwa, relacja zależności i obecność przemocy.
Głównym celem pracy jest poznanie i scharakteryzowanie opinii badanej zbiorowości na temat kazirodztwa oraz ustalenie czynników różnicujących te opinie. Do celów szczegółowych należy określenie poziomu wiedzy respondentów o obowiązujących regulacjach, zbadanie stopnia społecznego potępienia tego czynu, poznanie opinii na temat zasadności jego penalizacji oraz ustalenie, które okoliczności wpływają na ocenę surowości zachowania. Celem jest ponadto sprawdzenie, czy poglądy respondentów pozostają w związku z ich wybranymi cechami społeczno-demograficznymi, deklarowanym systemem wartości oraz poziomem wiedzy prawnej.
Główny problem badawczy można wyrazić w pytaniu: w jaki sposób badani oceniają kazirodztwo jako przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności? Problemy szczegółowe dotyczą między innymi tego, czy respondenci odróżniają kazirodztwo pomiędzy osobami dorosłymi od zachowań obejmujących przemoc, zależność lub pokrzywdzenie małoletniego; jakie cele przypisują kryminalizacji; jakie sankcje uważają za odpowiednie oraz czy ich oceny zmieniają się zależnie od okoliczności przedstawionego przypadku. Zbadane zostanie również, czy moralne potępienie czynu zawsze łączy się z poparciem dla odpowiedzialności karnej.
Można przypuszczać, że obecność przemocy, brak zgody, małoletniość jednej ze stron i wyraźna zależność rodzinna będą prowadziły do bardziej jednoznacznych i surowych ocen niż opis dobrowolnej relacji między osobami pełnoletnimi. Można również założyć, że większa wiedza o obowiązujących przepisach będzie wiązała się z częstszym różnicowaniem poszczególnych typów sytuacji. Weryfikacji wymaga ponadto przypuszczenie, że deklarowana religijność, system wartości, wiek, wykształcenie i płeć respondentów mogą pozostawać w związku z oceną moralną oraz poparciem dla kryminalizacji.
Badanie zostanie przeprowadzone metodą sondażu diagnostycznego z zastosowaniem anonimowego kwestionariusza ankiety. Ze względu na wrażliwy charakter problematyki udział powinien mieć charakter dobrowolny i obejmować wyłącznie osoby pełnoletnie. Respondenci powinni zostać poinformowani o celu badania, anonimowości danych, możliwości pominięcia pytania oraz prawie do rezygnacji na każdym etapie. Kwestionariusz nie powinien wymagać ujawniania osobistych doświadczeń przemocy seksualnej ani danych pozwalających na identyfikację uczestników.
W celu zwiększenia trafności badania zasadne jest zastosowanie krótkich, neutralnie sformułowanych opisów sytuacyjnych. Poszczególne warianty mogą różnić się jednym wyraźnie wskazanym elementem, na przykład wiekiem uczestników, stopniem pokrewieństwa, występowaniem zgody lub relacją zależności. Pozwoli to określić, które czynniki rzeczywiście zmieniają ocenę respondentów. Przed rozpoczęciem właściwego badania kwestionariusz powinien zostać poddany pilotażowi, umożliwiającemu wykrycie pytań niejasnych, sugerujących albo nadmiernie obciążających emocjonalnie.
Wyniki badania zostaną przedstawione za pomocą analizy opisowej oraz porównań między wyodrębnionymi kategoriami respondentów. Odpowiedzi na pytania zamknięte umożliwią określenie rozkładu opinii oraz zależności pomiędzy zmiennymi. Wypowiedzi otwarte pozwolą natomiast poznać argumenty, którymi badani uzasadniają swoje stanowisko. Interpretacja wyników zostanie odniesiona do ustaleń literatury prawniczej, socjologicznej, psychologicznej i kryminologicznej.
Należy jednocześnie podkreślić ograniczenia badania. Jeżeli próba nie zostanie dobrana w sposób reprezentatywny, wyniki będą opisywały wyłącznie opinie ankietowanych, a nie całego społeczeństwa. Sondaż nie pozwoli ustalić rzeczywistej skali kazirodztwa, jego przyczyn ani skutków dla osób bezpośrednio dotkniętych takim zachowaniem. Nie może również samodzielnie rozstrzygnąć o zasadności określonych rozwiązań prawnych. Opinie społeczne mogą stanowić ważny element debaty, jednak ocena prawa wymaga także uwzględnienia konstytucyjnych praw jednostki, ochrony osób narażonych na wykorzystanie, zasady proporcjonalności oraz wiedzy specjalistycznej.
Praca składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy rozdział przedstawia zakres pojęciowy kazirodztwa, jego psychologiczne i społeczne uwarunkowania oraz regulacje obowiązujące w Polsce i wybranych państwach. W rozdziale drugim omówiono mechanizmy kształtowania społecznych ocen przestępstw seksualnych, rolę norm moralnych i prawnych oraz dotychczasowe wyniki badań. Rozdział trzeci zawiera założenia metodologiczne, charakterystykę badanej zbiorowości i prezentację wyników badań własnych. W rozdziale czwartym dokonano interpretacji wyników, odniesiono je do literatury oraz przedstawiono wnioski, ograniczenia i możliwe kierunki dalszych badań.
Podjęcie przedstawionej problematyki może przyczynić się do lepszego rozpoznania społecznych sposobów rozumienia kazirodztwa i granic kryminalizacji zachowań seksualnych. Pozwala także wskazać, czy respondenci różnicują sytuacje ze względu na zgodę, wiek, pokrewieństwo i zależność, czy też formułują ocenę wyłącznie na podstawie silnie tabuizującego określenia. Uzyskane wyniki mogą być przydatne w rozwijaniu edukacji prawnej i społecznej, nie powinny jednak zastępować wiedzy eksperckiej ani doświadczeń osób pokrzywdzonych.