Plan pracy magisterskiej
Analiza przesłanek wykonywania tatuażu jako wyrazu kreowania własnej tożsamości
Spis treści:
Wstęp
Rozdział I. Kontekst kulturowy i historyczny tatuażu
1.1. Historia tatuażu na świecie
1.2. Tatuaż w kulturze polskiej
1.3. Przemiany znaczenia tatuażu w kontekście społecznym
Rozdział II. Tatuaż jako forma ekspresji własnej tożsamości
2.1. Pojęcie tożsamości w psychologii
2.2. Kreowanie tożsamości za pomocą tatuażu
2.3. Tatuaż jako symbol przynależności do określonej grupy społecznej
Rozdział III. Analiza przesłanek wykonywania tatuażu
3.1. Metodyka badań
3.2. Wyniki badań własnych
3.3. Interpretacja wyników i wnioski
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Ciało człowieka nie jest wyłącznie rzeczywistością biologiczną, lecz stanowi również przestrzeń, za pośrednictwem której jednostka może komunikować własne przekonania, doświadczenia, emocje i przynależność społeczną. Wygląd zewnętrzny, sposób ubierania się, fryzura, biżuteria oraz różnego rodzaju modyfikacje ciała uczestniczą w tworzeniu obrazu człowieka zarówno w jego własnych oczach, jak i w odbiorze społecznym. Jedną z najbardziej charakterystycznych, a zarazem trwałych form ingerencji w wygląd ciała jest tatuaż. Jego wykonanie może mieć znaczenie estetyczne, symboliczne, emocjonalne, społeczne lub autobiograficzne. Tatuaż może służyć podkreśleniu indywidualności, utrwaleniu ważnego wspomnienia, manifestowaniu wartości, wyrażeniu przynależności do określonej grupy albo odzyskaniu poczucia kontroli nad własnym ciałem. Nie zawsze jednak musi posiadać rozbudowane znaczenie symboliczne. Dla części osób stanowi przede wszystkim ozdobę, rezultat zainteresowania sztuką tatuażu lub efekt aktualnych preferencji estetycznych.
Tatuaż nie jest zjawiskiem charakterystycznym wyłącznie dla współczesności. Praktyka trwałego nanoszenia znaków na ciało występowała w różnych okresach historycznych i w odmiennych kręgach kulturowych. Funkcje tatuaży były zróżnicowane i zależały od norm, wierzeń oraz struktury społecznej określonej wspólnoty. Mogły one informować o pozycji jednostki, jej pochodzeniu, osiągnięciach, wieku, wykonywanej roli, przynależności religijnej lub plemiennej. Tatuaże bywały także stosowane jako znaki ochronne i rytualne, symbole przejścia do kolejnego etapu życia, oznaczenia osób wykluczonych, skazanych albo podporządkowanych. Oznacza to, że znaczenie tatuażu nie jest uniwersalne, lecz każdorazowo pozostaje zakorzenione w określonym kontekście kulturowym i społecznym.
W kulturze europejskiej społeczny odbiór tatuażu podlegał istotnym przemianom. Przez długi czas był on kojarzony między innymi ze środowiskiem marynarzy, żołnierzy, więźniów, członków grup przestępczych oraz przedstawicieli subkultur. W rezultacie mógł być postrzegany jako znak odmienności, nieprzystosowania, buntu lub pozostawania na marginesie społeczeństwa. Takie skojarzenia przyczyniały się do stygmatyzacji osób posiadających tatuaże, szczególnie w sytuacjach związanych z zatrudnieniem, pełnieniem określonych ról społecznych czy nawiązywaniem relacji interpersonalnych. Współcześnie sposób postrzegania tatuażu uległ jednak znaczącej zmianie. Tatuaże stały się widocznym elementem kultury popularnej, mody oraz szeroko rozumianej sztuki ciała. Są spotykane wśród osób należących do różnych grup społecznych, zawodowych i wiekowych, a ich posiadanie nie musi już oznaczać związku ze środowiskiem subkulturowym.
Upowszechnienie tatuażu nie oznacza jednak całkowitego zaniku negatywnych stereotypów. Społeczna ocena osoby posiadającej tatuaż może zależeć od jego rozmiaru, treści, stylistyki, liczby wykonanych wzorów, ich umiejscowienia oraz stopnia widoczności. Inaczej może być odbierany niewielki tatuaż, który można łatwo zakryć, a inaczej rozbudowana kompozycja znajdująca się na twarzy, szyi lub dłoniach. Znaczenie mają również wiek, płeć, zawód oraz środowisko społeczne osoby wytatuowanej. Tatuaż funkcjonuje więc jednocześnie w sferze prywatnej i publicznej. Może być przeznaczony przede wszystkim dla właściciela, ale po ujawnieniu staje się znakiem podlegającym interpretacji innych ludzi. Jednostka nie zawsze ma pełną kontrolę nad tym, jakie znaczenie zostanie przypisane umieszczonemu na jej ciele symbolowi.
Współczesne zainteresowanie tatuażem można rozpatrywać również w kontekście wzrastającego znaczenia indywidualizacji. Człowiek coraz częściej jest zachęcany do samodzielnego konstruowania swojego stylu życia, określania systemu wartości i przedstawiania siebie jako jednostki wyjątkowej. Ciało staje się w tej sytuacji jednym z podstawowych obszarów realizowania osobistych wyborów. Tatuaż, ze względu na swoją względną trwałość, pozwala nadać tym wyborom materialną i widoczną postać. Może wyrażać potrzebę odróżnienia się od otoczenia, potwierdzać autonomię jednostki oraz komunikować prawo do samodzielnego decydowania o własnym wyglądzie. W tym znaczeniu wykonanie tatuażu może stanowić akt przejęcia kontroli nad ciałem i uczynienia go bardziej zgodnym z indywidualnym wyobrażeniem o sobie.
Jednocześnie tatuaż nie zawsze służy wyłącznie odróżnieniu się od innych. Może być także oznaką więzi i przynależności. Podobne wzory bywają wykonywane przez partnerów, członków rodziny, przyjaciół lub osoby związane z określoną grupą. Tatuaż może wskazywać na identyfikację z subkulturą, środowiskiem zawodowym, wspólnotą religijną, ruchem społecznym albo określonym systemem wartości. Uwidacznia się tutaj pozorna sprzeczność: ten sam środek może służyć zarówno podkreśleniu indywidualności, jak i potwierdzeniu podobieństwa do innych ludzi. W praktyce oba cele mogą się uzupełniać, ponieważ tożsamość jednostki kształtuje się poprzez jednoczesne poszukiwanie odrębności oraz budowanie relacji z grupami, które są dla niej istotne.
Pojęcie tożsamości stanowi jedną z podstawowych kategorii psychologii i nauk społecznych. Obejmuje ono sposób, w jaki człowiek rozumie samego siebie, określa swoje cechy, role społeczne, wartości, cele, doświadczenia i związki z innymi ludźmi. Tożsamość nie jest strukturą całkowicie niezmienną. Rozwija się pod wpływem kolejnych doświadczeń, relacji oraz przemian zachodzących w życiu jednostki. Można wyróżnić jej wymiar osobisty, odnoszący się do poczucia własnej wyjątkowości i ciągłości, oraz wymiar społeczny, związany z identyfikowaniem się z określonymi kategoriami i grupami. Istotne znaczenie ma także tożsamość narracyjna, polegająca na konstruowaniu opowieści o własnym życiu i nadawaniu znaczenia wydarzeniom z przeszłości.
W perspektywie narracyjnej tatuaż może być rozumiany jako materialny ślad osobistej historii. Może upamiętniać ważną osobę, narodziny dziecka, utratę bliskiego, zakończenie określonego etapu życia, przezwyciężenie kryzysu, osiągnięcie celu albo zmianę światopoglądową. Ciało staje się wówczas swoistym nośnikiem pamięci, a wykonany na nim znak pozwala utrwalić doświadczenie uznane za ważne dla poczucia własnej tożsamości. Tatuaż może pomagać w organizowaniu wspomnień i budowaniu poczucia ciągłości pomiędzy przeszłością, teraźniejszością i przewidywaną przyszłością. W przypadku doświadczeń granicznych może również pełnić funkcję symbolicznego zamknięcia trudnego okresu lub rozpoczęcia nowego rozdziału.
Szczególną uwagę należy zwrócić na zależność pomiędzy trwałością tatuażu a zmiennością ludzkiej tożsamości. Wzór wykonywany w określonym momencie życia może z czasem uzyskać nowe znaczenie. Symbol, który pierwotnie odnosił się do konkretnej relacji lub grupy, może być później interpretowany jako pamiątka własnego rozwoju. Możliwe jest również osłabienie identyfikacji z treścią tatuażu, pojawienie się żalu, podjęcie decyzji o jego zakryciu innym wzorem albo usunięciu. Tatuaż nie powinien być zatem ujmowany jedynie jako niezmienny komunikat. Jego fizyczna trwałość może kontrastować z przemianami zachodzącymi w biografii i samoocenie jednostki. Analizując relację pomiędzy tatuażem a tożsamością, należy uwzględnić zarówno pierwotne przesłanki jego wykonania, jak i późniejszy sposób interpretowania wzoru przez jego posiadacza.
Motywacje do wykonania tatuażu mają zazwyczaj złożony charakter. Wśród nich można wymienić względy estetyczne, chęć wyrażenia indywidualności, potrzebę upamiętnienia ważnych wydarzeń, manifestowanie wartości i przekonań, przynależność grupową, wpływ mody, potrzebę akceptacji, inspirację płynącą z otoczenia, fascynację twórczością artystyczną oraz spontaniczną decyzję. Znaczenie mogą mieć również doświadczenia związane z ciałem, w tym potrzeba zaakceptowania jego wyglądu, zamaskowania blizn lub symbolicznego odzyskania kontroli po chorobie, urazie bądź innym trudnym wydarzeniu. Poszczególne przesłanki mogą występować jednocześnie, a ich hierarchia może zmieniać się wraz z upływem czasu.
Nie można wobec tego przyjmować, że każda osoba posiadająca tatuaż kieruje się potrzebą głębokiej manifestacji tożsamości. Dla niektórych osób tatuaż jest świadomie zaprojektowanym symbolem biograficznym, dla innych przede wszystkim formą dekoracji ciała. Również tatuaż wykonany początkowo ze względów estetycznych może później zostać włączony do osobistej opowieści i uzyskać znaczenie tożsamościowe. Zależność pomiędzy tatuażem a tożsamością może mieć charakter zarówno intencjonalny, jak i retrospektywny. Z tego względu niezbędne jest uwzględnienie indywidualnego sposobu rozumienia tatuażu przez jego posiadacza, bez narzucania mu zewnętrznej interpretacji.
Przedmiotem niniejszej pracy są przesłanki wykonywania tatuażu rozpatrywane w kontekście kreowania i wyrażania własnej tożsamości. Głównym celem pracy jest określenie, jakie motywy skłaniają ludzi do podejmowania decyzji o wykonaniu tatuażu oraz czy i w jaki sposób tatuaż uczestniczy w budowaniu obrazu samego siebie. Istotne będzie także ustalenie, jakie znaczenia badani przypisują posiadanym wzorom, czy traktują je jako symbole indywidualności, pamięci i osobistych doświadczeń, czy też jako znaki przynależności społecznej. Analizie poddane zostanie również to, czy znaczenie tatuażu zmienia się wraz z upływem czasu oraz w jaki sposób jego widoczność wpływa na prezentowanie własnej osoby w różnych sytuacjach społecznych.
Główny problem badawczy można wyrazić w postaci pytania: jakie przesłanki decydują o wykonywaniu tatuażu i w jakim zakresie jest on postrzegany przez osoby wytatuowane jako narzędzie kreowania własnej tożsamości? Uzupełnieniem tego zagadnienia są pytania dotyczące roli motywów estetycznych, autobiograficznych i społecznych, wpływu najbliższego otoczenia, sposobu wyboru wzoru i miejsca jego wykonania, znaczenia reakcji innych osób oraz poziomu identyfikowania się z posiadanym tatuażem. Takie sformułowanie problemu pozwala uniknąć założenia, że każdy tatuaż musi być bezpośrednim i świadomym wyrazem tożsamości.
Praca ma charakter teoretyczno-empiryczny. W części teoretycznej wykorzystana zostanie literatura z zakresu psychologii, socjologii, antropologii kulturowej oraz badań nad cielesnością i tożsamością. Część empiryczna obejmie badania własne dotyczące przesłanek wykonywania tatuażu oraz subiektywnych znaczeń przypisywanych mu przez osoby badane. Szczegółowe informacje na temat zastosowanej metody, techniki i narzędzia badawczego, sposobu doboru uczestników, organizacji badań oraz analizy zgromadzonego materiału zostaną przedstawione w rozdziale metodologicznym. Ze względu na osobisty charakter wypowiedzi dotyczących ciała i historii życia ważne będzie zachowanie dobrowolności udziału, anonimowości badanych oraz poufności pozyskanych informacji.
Praca składa się z trzech rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiony zostanie kulturowy i historyczny kontekst tatuażu. Omówiona zostanie historia tatuowania na świecie, obecność tatuażu w kulturze polskiej oraz przemiany jego społecznego znaczenia. Pozwoli to ukazać, że sposób postrzegania modyfikacji ciała jest uwarunkowany historycznie i kulturowo.
Rozdział drugi zostanie poświęcony tatuażowi jako formie ekspresji własnej tożsamości. Wyjaśnione zostanie pojęcie tożsamości w psychologii, a następnie przeanalizowane zostaną mechanizmy kreowania wizerunku siebie za pomocą znaków umieszczanych na ciele. Przedmiotem rozważań będzie również tatuaż jako symbol przynależności do określonej grupy społecznej oraz jego rola w jednoczesnym wyrażaniu podobieństwa i odrębności.
W rozdziale trzecim zaprezentowane zostaną założenia metodologiczne badań własnych, uzyskane wyniki oraz ich interpretacja. Zgromadzony materiał zostanie wykorzystany do określenia najważniejszych przesłanek wykonywania tatuażu i oceny jego znaczenia w procesie konstruowania tożsamości. Rozważania zostaną zakończone sformułowaniem wniosków wynikających zarówno z analizy literatury, jak i przeprowadzonych badań.
Podjęta problematyka jest istotna ze względu na rosnącą obecność tatuażu w przestrzeni społecznej oraz różnorodność przypisywanych mu znaczeń. Analiza tego zjawiska może przyczynić się do lepszego zrozumienia współczesnych sposobów wyrażania siebie, budowania relacji z własnym ciałem oraz komunikowania osobistych doświadczeń i więzi społecznych. Może również ograniczać uproszczone oceny osób wytatuowanych, ukazując, że decyzje dotyczące modyfikacji ciała wynikają z wielu wzajemnie powiązanych przesłanek. Tatuaż może być ozdobą, pamiątką, deklaracją, znakiem wspólnoty albo zapisem określonego etapu życia. Jego właściwe zrozumienie wymaga więc uwzględnienia nie tylko wyglądu wzoru, lecz przede wszystkim indywidualnej historii i znaczenia nadanego mu przez człowieka.