Plan pracy licencjackiej
Wstęp
Rozdział I. Pojęcie ryzyka i zarządzanie ryzykiem
1.1. Ryzyko a niepewność
1.2. Kryteria podziału ryzyka
1.3. Pojęcie zarządzania ryzykiem
Rozdział II. Ryzyko w działalności kredytowej
2.1. Charakterystyka rodzajów ryzyka bankowego
2.2. Klasyfikacja ryzyka kredytowego
2.3. Formy oceny ryzyka udzielenia kredytu i wiarygodność kredytobiorcy
Rozdział III. Sposoby pomiary ryzyka kredytowego
3.1. Procedura i struktura oceny ryzyka kredytowego
3.2. Przyczyny poszukiwania skutecznych metod pomiaru ryzyka kredytowego
3.3. Tradycyjne metody pomiaru ryzyka kredytowego
3.4. Zastosowanie metody analizy dyskryminacyjnej przy ocenie ryzyka kredytowego
Zakończenie
Bibliografia
Spis rysunków i tabel
Wstęp
Ryzyko stanowi nieodłączny element działalności gospodarczej i finansowej. Towarzyszy zarówno decyzjom podejmowanym przez przedsiębiorstwa, jak i działalności instytucji finansowych, które angażują kapitał w warunkach niepełnej wiedzy o przyszłych zdarzeniach. Szczególne znaczenie ma ono w sektorze bankowym, gdzie znaczna część aktywności polega na udostępnianiu środków finansowych podmiotom, które zobowiązują się do ich zwrotu w przyszłości. Każda decyzja kredytowa wiąże się więc z możliwością wystąpienia sytuacji, w której kredytobiorca nie będzie w stanie terminowo regulować swoich zobowiązań.
Ryzyko kredytowe jest jednym z podstawowych rodzajów ryzyka występujących w działalności bankowej. Jego istota wiąże się z możliwością poniesienia straty w wyniku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań przez kredytobiorcę. W przypadku finansowania przedsiębiorstw problem ten nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ sytuacja ekonomiczna osoby prawnej może zależeć od wielu czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Należą do nich między innymi poziom sprzedaży, struktura kosztów, rentowność, płynność finansowa, poziom zadłużenia, jakość zarządzania, sytuacja branży oraz ogólne warunki makroekonomiczne.
Ocena ryzyka kredytowego osoby prawnej jest zatem procesem znacznie bardziej złożonym niż samo sprawdzenie wysokości osiąganego zysku lub wartości posiadanego majątku. Przedsiębiorstwo może wykazywać dodatni wynik finansowy i jednocześnie posiadać problemy z płynnością, nadmiernym zadłużeniem lub niewłaściwą strukturą finansowania. Z drugiej strony okresowy spadek rentowności nie musi oznaczać trwałego pogorszenia sytuacji, jeśli wynika z realizacji inwestycji lub przejściowych warunków rynkowych. Z tego względu właściwa ocena zdolności kredytowej wymaga uwzględnienia szerokiego zestawu informacji.
Pojęcie ryzyka jest ściśle związane z kategorią niepewności. Oba pojęcia dotyczą przyszłości, jednak nie są ze sobą tożsame. Ryzyko odnosi się do sytuacji, w której można przynajmniej częściowo określić prawdopodobieństwo wystąpienia określonych zdarzeń, natomiast niepewność dotyczy sytuacji, w której możliwości takiego oszacowania są ograniczone lub niemożliwe. W działalności kredytowej rozróżnienie to ma istotne znaczenie, ponieważ bank podejmuje decyzję na podstawie informacji dostępnych w momencie oceny klienta, podczas gdy spłata kredytu może następować przez wiele kolejnych lat.
W praktyce oznacza to, że bank nie jest w stanie wyeliminować ryzyka kredytowego, może natomiast dążyć do jego identyfikacji, pomiaru, ograniczania i monitorowania. Proces ten stanowi element szerszego systemu zarządzania ryzykiem. Zarządzanie ryzykiem obejmuje rozpoznawanie źródeł zagrożeń, ocenę ich skali, dobór odpowiednich metod zabezpieczających oraz kontrolowanie zmian zachodzących w czasie. W przypadku kredytów dla osób prawnych podstawowe znaczenie ma ocena zdolności przedsiębiorstwa do generowania środków wystarczających do obsługi zadłużenia.
Ocena ta powinna obejmować zarówno czynniki ilościowe, jak i jakościowe. Do pierwszej grupy należą przede wszystkim dane pochodzące ze sprawozdań finansowych, takie jak poziom przychodów, wynik finansowy, struktura aktywów i pasywów, wielkość przepływów pieniężnych, wskaźniki płynności, zadłużenia, rentowności i sprawności działania. Czynniki jakościowe obejmują natomiast między innymi doświadczenie kadry zarządzającej, pozycję rynkową przedsiębiorstwa, jakość strategii, zależność od kluczowych kontrahentów, sytuację branży oraz podatność na zmiany otoczenia.
Znaczenie analizy ilościowej wynika z możliwości porównywania wyników przedsiębiorstwa w czasie oraz zestawiania ich z określonymi wartościami referencyjnymi. Analiza finansowa może ujawnić pogorszenie płynności, wzrost zadłużenia, spadek rentowności czy niekorzystne zmiany w strukturze kapitału. Nie powinna być jednak stosowana mechanicznie, ponieważ wartości wskaźników zależą również od specyfiki branży i modelu biznesowego przedsiębiorstwa.
Szczególnie istotna jest analiza płynności. Dla banku podstawowe znaczenie ma zdolność kredytobiorcy do regulowania zobowiązań w terminie. Nawet przedsiębiorstwo posiadające znaczny majątek może mieć trudności z obsługą kredytu, jeżeli jego aktywa są mało płynne albo występuje niekorzystna struktura przepływów pieniężnych. Z tego względu ocena kredytowa powinna uwzględniać zarówno stan majątku, jak i zdolność do generowania gotówki.
Kolejnym ważnym obszarem jest zadłużenie. Wykorzystanie kapitału obcego jest naturalnym elementem działalności przedsiębiorstwa i może wspierać jego rozwój. Zbyt wysoki poziom zobowiązań zwiększa jednak ryzyko niewypłacalności oraz ogranicza możliwość zaciągania kolejnych zobowiązań. Bank musi więc ocenić nie tylko obecny poziom zadłużenia, lecz także strukturę jego terminów, koszty obsługi oraz relację zobowiązań do generowanych przepływów pieniężnych.
Znaczenie posiada również rentowność, ponieważ przedsiębiorstwo powinno w długim okresie osiągać wyniki umożliwiające rozwój i obsługę zobowiązań. Analiza rentowności pozwala ocenić efektywność wykorzystania majątku i kapitału oraz zdolność do generowania zysku. Sama wysokość zysku nie jest jednak wystarczająca do oceny ryzyka, dlatego powinna być rozpatrywana razem z płynnością, zadłużeniem i przepływami pieniężnymi.
Istotnym elementem oceny osoby prawnej jest także analiza przyczyn zmian wyników. Spadek przychodów może wynikać z przejściowego pogorszenia koniunktury, utraty ważnego kontrahenta, błędów zarządczych albo trwałych zmian technologicznych w branży. Każda z tych sytuacji może prowadzić do innej oceny ryzyka. Bank powinien zatem nie tylko stwierdzić występowanie niekorzystnego zjawiska, lecz również ustalić jego źródło oraz prawdopodobieństwo utrzymania się w przyszłości.
W działalności kredytowej ważną rolę odgrywa wiarygodność kredytobiorcy. Obejmuje ona nie tylko jego obecną zdolność finansową, lecz również historię regulowania zobowiązań, sposób współpracy z bankami, przejrzystość prowadzonej działalności oraz jakość przekazywanych informacji. Podmiot posiadający dobrą sytuację finansową, ale wykazujący problemy z rzetelnością lub jakością zarządzania, może być oceniany jako bardziej ryzykowny.
Z tego względu banki wykorzystują zróżnicowane metody oceny ryzyka kredytowego. Część z nich ma charakter tradycyjny i opiera się na analizie finansowej, eksperckiej ocenie kredytobiorcy oraz badaniu zabezpieczeń. Inne wykorzystują modele statystyczne i matematyczne, pozwalające przypisywać określone prawdopodobieństwo wystąpienia problemów finansowych lub niewypłacalności.
Tradycyjne metody posiadają tę zaletę, że umożliwiają uwzględnienie specyfiki przedsiębiorstwa i czynników jakościowych, których nie zawsze da się wyrazić za pomocą jednej liczby. Ich ograniczeniem może być natomiast większa zależność wyniku od doświadczenia i oceny analityka. W konsekwencji dwa podobne przedsiębiorstwa mogą zostać ocenione w nieco odmienny sposób, jeżeli analiza będzie oparta głównie na kryteriach eksperckich.
Rozwój metod ilościowych wynikał między innymi z potrzeby zwiększenia obiektywizmu i porównywalności ocen. Modele statystyczne pozwalają analizować zestaw cech przedsiębiorstwa i przypisywać mu określony poziom ryzyka. Jedną z metod wykorzystywanych w tym zakresie jest analiza dyskryminacyjna, która umożliwia klasyfikowanie przedsiębiorstw na podstawie wybranych zmiennych finansowych.
Analiza dyskryminacyjna może być stosowana do przewidywania zagrożenia upadłością przedsiębiorstwa. Jej istotą jest zbudowanie funkcji opartej na kilku wskaźnikach finansowych, które łącznie pozwalają odróżnić przedsiębiorstwa o dobrej kondycji od podmiotów zagrożonych problemami finansowymi. W praktyce wykorzystuje się w tym celu różne modele, które mogą być dostosowane do określonych gospodarek, branż i okresów.
Zaletą analizy dyskryminacyjnej jest możliwość uzyskania syntetycznej oceny na podstawie kilku parametrów. Pozwala to uprościć analizę i zwiększyć porównywalność przedsiębiorstw. Metoda ta nie jest jednak pozbawiona ograniczeń. Skuteczność modelu zależy od jakości danych, sposobu doboru próby oraz aktualności zależności statystycznych. Model opracowany dla określonej grupy przedsiębiorstw nie musi zapewniać takiej samej trafności w przypadku innych branż lub warunków gospodarczych.
Z tego względu analiza dyskryminacyjna nie powinna być traktowana jako jedyne narzędzie oceny ryzyka kredytowego. Największą wartość posiada jako element szerszego procesu analizy, uzupełniający ocenę wskaźnikową, jakościową oraz badanie przepływów pieniężnych. Bank może dzięki temu korzystać zarówno z obiektywnych modeli ilościowych, jak i wiedzy eksperckiej analityków.
Poszukiwanie skutecznych metod pomiaru ryzyka kredytowego wynika przede wszystkim z ekonomicznych konsekwencji błędnych decyzji kredytowych. Udzielenie finansowania przedsiębiorstwu, które nie będzie w stanie spłacić zobowiązania, może prowadzić do powstania strat, konieczności tworzenia odpowiednich rezerw oraz pogorszenia jakości portfela kredytowego banku. Z drugiej strony nadmiernie restrykcyjne kryteria mogą powodować odrzucanie wniosków podmiotów posiadających dobrą zdolność kredytową i ograniczać możliwości uzyskiwania przychodów.
Pomiar ryzyka powinien więc wspierać osiąganie równowagi pomiędzy bezpieczeństwem a rentownością działalności kredytowej. Bank powinien akceptować taki poziom ryzyka, który pozostaje zgodny z jego polityką, posiadanym kapitałem i zdolnością do absorbowania potencjalnych strat. Ocena pojedynczego kredytobiorcy jest w tym ujęciu częścią zarządzania całym portfelem kredytowym.
W przypadku osób prawnych dodatkowym problemem jest duże zróżnicowanie kredytobiorców. Przedsiębiorstwa mogą różnić się wielkością, strukturą organizacyjną, branżą, etapem rozwoju oraz sposobem finansowania. Metody odpowiednie do oceny dużej spółki posiadającej wieloletnią historię finansową mogą być mniej przydatne w przypadku młodego przedsiębiorstwa. System oceny ryzyka powinien więc uwzględniać charakter konkretnego podmiotu.
Znaczenie ma również rodzaj finansowania. Inne czynniki mogą być najważniejsze przy kredycie obrotowym finansującym bieżącą działalność, inne przy długoterminowym kredycie inwestycyjnym. W pierwszym przypadku szczególną uwagę można zwrócić na cykl operacyjny, rotację należności i zapasów, natomiast w drugim istotne znaczenie ma zdolność projektu do generowania przepływów pieniężnych w przyszłości.
Bank powinien również analizować jakość zabezpieczeń. Zabezpieczenie nie zastępuje oceny zdolności kredytowej, może jednak ograniczać wysokość potencjalnej straty w przypadku niewykonania zobowiązania. Wartość zabezpieczenia, jego płynność oraz możliwość skutecznego dochodzenia praw mogą mieć istotne znaczenie dla całkowitego poziomu ryzyka.
Ocena ryzyka kredytowego posiada zatem charakter wieloetapowy. Rozpoczyna się od zebrania informacji o kredytobiorcy, następnie obejmuje analizę jego sytuacji finansowej, jakościowej i rynkowej, ocenę zdolności do spłaty oraz zabezpieczeń. Kolejnym etapem może być przypisanie odpowiedniej klasy ryzyka i podjęcie decyzji kredytowej. Proces nie kończy się jednak w momencie wypłaty kredytu, ponieważ sytuacja przedsiębiorstwa powinna być monitorowana przez cały okres finansowania.
Monitorowanie jest istotne ze względu na zmienność warunków gospodarczych. Przedsiębiorstwo ocenione pozytywnie w momencie udzielania kredytu może po pewnym czasie znaleźć się w trudnej sytuacji wskutek spadku popytu, wzrostu kosztów, utraty kontrahentów lub innych zdarzeń. Wczesne wykrywanie takich sygnałów może umożliwiać podjęcie działań ograniczających skalę potencjalnej straty.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie i ocena sposobów pomiaru ryzyka kredytowego stosowanych w odniesieniu do osób prawnych, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnych metod analizy oraz analizy dyskryminacyjnej. Realizacja celu głównego wymaga wyjaśnienia pojęcia ryzyka i niepewności, scharakteryzowania procesu zarządzania ryzykiem, przedstawienia specyfiki ryzyka kredytowego oraz omówienia podstawowych narzędzi wykorzystywanych w procesie oceny przedsiębiorstwa.
Do celów szczegółowych należy przedstawienie kryteriów klasyfikacji ryzyka, określenie miejsca ryzyka kredytowego w całkowitym ryzyku bankowym, scharakteryzowanie sposobów oceny wiarygodności kredytobiorcy oraz wskazanie czynników determinujących prawdopodobieństwo problemów ze spłatą zobowiązań. Istotnym celem pracy jest także wskazanie zalet i ograniczeń tradycyjnych metod pomiaru oraz możliwości wykorzystania modeli dyskryminacyjnych w ocenie osób prawnych.
Główny problem badawczy pracy można sformułować w postaci pytania: jakie metody pomiaru ryzyka kredytowego pozwalają najpełniej ocenić zdolność osoby prawnej do terminowej spłaty zobowiązań oraz prawdopodobieństwo wystąpienia problemów finansowych? Problem ten można rozwinąć poprzez pytania dotyczące znaczenia analizy finansowej, czynników jakościowych, struktury procesu oceny, ograniczeń metod tradycyjnych oraz przydatności analizy dyskryminacyjnej.
Przyjęto założenie, że skuteczny pomiar ryzyka kredytowego osoby prawnej wymaga zastosowania podejścia kompleksowego, łączącego analizę ilościową i jakościową. Żadna pojedyncza metoda nie daje pełnej gwarancji prawidłowej oceny przyszłej zdolności przedsiębiorstwa do obsługi zadłużenia. Największą wartość posiada połączenie tradycyjnej analizy kredytowej z metodami statystycznymi, które mogą wspierać identyfikowanie przedsiębiorstw charakteryzujących się podwyższonym ryzykiem.
Praca ma charakter teoretyczno-analityczny. Podstawową metodą jest analiza literatury z zakresu bankowości, finansów przedsiębiorstw, zarządzania ryzykiem i analizy finansowej. W części dotyczącej metod pomiaru wykorzystane zostanie podejście porównawcze, umożliwiające zestawienie tradycyjnych metod oceny z metodami ilościowymi. Szczególnej analizie poddane zostanie zastosowanie analizy dyskryminacyjnej w ocenie kondycji finansowej przedsiębiorstw.
Praca została podzielona na trzy rozdziały. Pierwszy rozdział poświęcony zostanie pojęciu ryzyka oraz zarządzaniu ryzykiem. Przedstawiona zostanie relacja pomiędzy ryzykiem a niepewnością, podstawowe kryteria klasyfikacji ryzyka oraz istota procesu zarządzania ryzykiem. Rozdział ten stworzy podstawę teoretyczną do dalszej analizy ryzyka kredytowego.
Rozdział drugi będzie dotyczyć ryzyka w działalności kredytowej. Omówione zostaną podstawowe rodzaje ryzyka występującego w banku oraz miejsce ryzyka kredytowego w ich strukturze. Przedstawiona zostanie klasyfikacja ryzyka kredytowego oraz podstawowe formy oceny ryzyka związanego z udzieleniem kredytu. Szczególna uwaga zostanie poświęcona wiarygodności kredytobiorcy oraz czynnikom pozwalającym ocenić zdolność osoby prawnej do spłaty zobowiązania.
Rozdział trzeci zostanie poświęcony sposobom pomiaru ryzyka kredytowego. W pierwszej kolejności przedstawione zostaną procedura oraz struktura procesu oceny ryzyka. Następnie omówione zostaną przyczyny poszukiwania coraz bardziej skutecznych metod pomiaru oraz tradycyjne narzędzia stosowane w ocenie kredytobiorców. Ostatnia część rozdziału będzie dotyczyć zastosowania analizy dyskryminacyjnej jako metody wspomagającej ocenę ryzyka kredytowego osób prawnych.
Tak skonstruowana praca umożliwia przejście od ogólnego pojęcia ryzyka poprzez charakterystykę ryzyka kredytowego do szczegółowej analizy metod jego pomiaru. Pozwala to ukazać, że pomiar ryzyka nie jest pojedynczą czynnością, lecz elementem rozbudowanego procesu decyzyjnego obejmującego gromadzenie informacji, analizę kondycji przedsiębiorstwa, ocenę perspektyw oraz monitorowanie kredytobiorcy.
Podjęcie problematyki pomiaru ryzyka kredytowego osób prawnych jest uzasadnione znaczeniem kredytów przedsiębiorstw w działalności bankowej oraz skalą konsekwencji wynikających z błędnej oceny kredytobiorcy. Właściwe metody analizy mogą ograniczać prawdopodobieństwo powstawania strat oraz zwiększać jakość portfela kredytowego, a jednocześnie wspierać finansowanie przedsiębiorstw posiadających rzeczywistą zdolność do obsługi zadłużenia.
Rezultatem pracy powinno być uporządkowanie najważniejszych sposobów pomiaru ryzyka kredytowego oraz wskazanie ich przydatności w przypadku osób prawnych. Analiza zalet i ograniczeń metod tradycyjnych oraz dyskryminacyjnych pozwoli określić, dlaczego skuteczny proces kredytowy powinien opierać się na wielu źródłach informacji i różnych metodach oceny. Takie podejście umożliwia pełniejsze rozpoznanie kondycji kredytobiorcy i ograniczenie ryzyka wynikającego z podejmowania decyzji w warunkach niepewności.