Wstęp
Rozdział I. Źródła kłamstw dzieci w młodszym wieku szkolnym w świetle literatury przedmiotu i dotychczasowych badań
1.1. Zdefiniowanie pojęcia kłamstwo
1.2. Przyczyny i powody kłamstwa u dzieci
1.3. Charakterystyka i rodzaje kłamstwa
1.4. Czynniki sprzyjające pojawianiu się kłamstwa u dzieci
1.5. Zasady postępowania rodziców i nauczycieli w przeciwdziałaniu kłamstwu
Rozdział II. Metodologia badań
2.1. Cel i przedmiot badań
2.2. Problemy i hipotezy badawcze
2.3. Metody i technika badań
2.4. Charakterystyka próby badawczej
Rozdział III. Wyniki badań ankietowych
3.1. Prezentacja i analiza wyników badań
3.2. Wnioski
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis wykresów
Aneks
Wstęp
Kłamstwo jest zjawiskiem obecnym w relacjach międzyludzkich i może pojawiać się na różnych etapach życia człowieka. Szczególnego znaczenia nabiera jednak w okresie dzieciństwa, kiedy kształtują się podstawowe normy moralne, system wartości oraz sposoby funkcjonowania jednostki w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczym. Dziecko stopniowo uczy się rozróżniać zachowania społecznie akceptowane od tych, które spotykają się z dezaprobatą, poznaje konsekwencje własnych działań oraz rozwija zdolność przewidywania reakcji innych osób. W tym okresie może również zacząć świadomie posługiwać się nieprawdą w celu osiągnięcia określonych korzyści, uniknięcia konsekwencji niewłaściwego zachowania albo dostosowania się do wymagań otoczenia.
Problematyka kłamstwa u dzieci jest zagadnieniem złożonym, którego nie można rozpatrywać wyłącznie w kategoriach niewłaściwego zachowania czy braku przestrzegania zasad. Przyczyny posługiwania się kłamstwem mogą być bardzo różnorodne i zależeć zarówno od cech samego dziecka, jak i od środowiska, w którym ono funkcjonuje. Znaczenie mogą mieć relacje z rodzicami, sposób wychowania, atmosfera panująca w domu, wymagania stawiane dziecku, sposób reagowania dorosłych na popełniane błędy, a także relacje z nauczycielami i rówieśnikami. Z tego względu właściwe rozpoznanie przyczyn kłamstwa powinno poprzedzać ocenę zachowania dziecka oraz wybór odpowiednich działań wychowawczych.
Młodszy wiek szkolny jest okresem szczególnie istotnym z punktu widzenia rozwoju społecznego i moralnego. Rozpoczęcie nauki szkolnej wiąże się z wejściem dziecka w nowe środowisko społeczne i koniecznością przystosowania się do zasad obowiązujących w szkole. Dziecko zaczyna funkcjonować w grupie rówieśniczej, podlega systematycznej ocenie nauczyciela, musi wykonywać określone obowiązki oraz ponosić konsekwencje własnych zachowań. Jednocześnie oczekiwania wobec niego stają się większe niż w okresie przedszkolnym. Pojawiają się wymagania związane z nauką, ocenami, systematycznością, przestrzeganiem zasad oraz odpowiedzialnością za podejmowane działania.
W takich warunkach kłamstwo może pełnić różne funkcje. Jedną z nich może być próba uniknięcia kary za niewykonanie obowiązku, złe zachowanie, otrzymanie słabej oceny czy zniszczenie określonego przedmiotu. Dziecko obawiające się reakcji rodziców lub nauczyciela może zdecydować się na zatajenie prawdy albo przedstawienie wydarzenia w sposób bardziej dla siebie korzystny. Im większy jest lęk przed konsekwencjami popełnionego błędu, tym większe może być prawdopodobieństwo, że dziecko będzie poszukiwało sposobu pozwalającego mu uniknąć odpowiedzialności.
Kłamstwo może jednak wynikać również z chęci uzyskania określonych korzyści. Uczeń może przedstawiać nieprawdziwe informacje po to, aby otrzymać nagrodę, zdobyć uznanie nauczyciela lub rodziców, poprawić własną pozycję w grupie rówieśniczej albo uzyskać coś, czego w inny sposób nie mógłby osiągnąć. W tym przypadku nieprawda staje się sposobem realizacji określonego celu. Jeżeli zachowanie takie okazuje się skuteczne i nie powoduje negatywnych konsekwencji, może zostać powtórzone w podobnych sytuacjach.
Inną przyczyną kłamstwa może być potrzeba akceptacji społecznej. Relacje z rówieśnikami mają dla dzieci w wieku szkolnym coraz większe znaczenie. Uczeń chce być akceptowany przez grupę, zdobywać przyjaciół oraz czuć, że zajmuje wśród rówieśników odpowiednią pozycję. W niektórych sytuacjach może w związku z tym przedstawiać nieprawdziwe informacje dotyczące siebie, swojej rodziny, posiadanych przedmiotów, osiągnięć czy doświadczeń. Celem takiego zachowania może być wzbudzenie zainteresowania, zaimponowanie innym albo ukrycie okoliczności, których dziecko się wstydzi.
Nie każde kłamstwo dziecka ma zatem taki sam charakter i nie zawsze wynika z tych samych motywów. Istotne jest rozpoznanie różnicy pomiędzy świadomym wprowadzeniem drugiej osoby w błąd a sytuacją, w której niezgodność wypowiedzi z rzeczywistością wynika z niedojrzałości dziecka, błędnego zapamiętania wydarzeń, silnych emocji czy rozwiniętej wyobraźni. Ocena zachowania powinna uwzględniać wiek ucznia, jego poziom rozwoju poznawczego i emocjonalnego oraz okoliczności, w których pojawia się nieprawdziwa wypowiedź.
Na pojawianie się kłamstwa wpływ mogą mieć również stosowane przez dorosłych metody wychowawcze. Nadmiernie surowe kary, bardzo wysokie wymagania czy brak możliwości spokojnego przyznania się do błędu mogą powodować, że dziecko zaczyna postrzegać kłamstwo jako sposób ochrony przed negatywnymi konsekwencjami. Z drugiej strony całkowity brak reakcji na świadome wprowadzanie innych osób w błąd może utrwalać niewłaściwy sposób postępowania. Szczególnie ważne jest więc zachowanie odpowiedniej równowagi pomiędzy konsekwencją wychowawczą a stworzeniem dziecku warunków, w których może mówić prawdę bez nadmiernego lęku.
Znaczącą rolę w kształtowaniu postawy dziecka wobec prawdy odgrywa rodzina. Rodzice są dla dziecka pierwszymi i przez długi czas najważniejszymi wzorami zachowania. Dziecko obserwuje sposób komunikowania się dorosłych, ich reakcje w trudnych sytuacjach oraz stosunek do prawdomówności. Jeżeli dostrzega sprzeczność pomiędzy zasadami głoszonymi przez rodziców a ich rzeczywistym zachowaniem, może mieć trudności z właściwym rozumieniem norm dotyczących prawdy i kłamstwa. Szczególne znaczenie posiada zatem przykład osobisty dorosłych oraz konsekwencja w prezentowaniu określonych wartości.
Drugim ważnym środowiskiem wychowawczym jest szkoła. Nauczyciel ma możliwość obserwowania zachowania dziecka w sytuacjach odmiennych od tych, które występują w domu. Może zauważyć zmiany w jego sposobie funkcjonowania, problemy w relacjach rówieśniczych czy powtarzające się sytuacje, w których uczeń posługuje się nieprawdą. Właściwa reakcja nauczyciela nie powinna ograniczać się do ukarania ucznia za kłamstwo. Istotne jest również podjęcie próby ustalenia, dlaczego do takiego zachowania doszło i jakie potrzeby lub trudności mogą się za nim kryć.
Szczególnego znaczenia nabiera współpraca pomiędzy szkołą i rodziną. Rodzice i nauczyciele obserwują dziecko w różnych środowiskach i dlatego mogą posiadać odmienne informacje dotyczące jego zachowania. Wymiana spostrzeżeń może pomóc ustalić, czy kłamstwo występuje sporadycznie i jest związane z konkretną sytuacją, czy też zaczyna pojawiać się regularnie i staje się utrwalonym sposobem radzenia sobie z problemami. Wspólne i konsekwentne działania wychowawcze mogą sprzyjać ograniczeniu takich zachowań oraz pomóc dziecku rozwijać poczucie odpowiedzialności za własne postępowanie.
Przeciwdziałanie kłamstwu powinno opierać się przede wszystkim na poznaniu jego źródeł. Samo stwierdzenie, że dziecko skłamało, nie daje jeszcze wystarczającej informacji do wyboru właściwego sposobu postępowania. Innej reakcji może wymagać kłamstwo wynikające ze strachu przed karą, innej zachowanie podejmowane w celu uzyskania korzyści, a jeszcze innej próba zwrócenia na siebie uwagi lub zdobycia akceptacji rówieśników. Właściwa diagnoza przyczyn umożliwia dobranie działań wychowawczych dostosowanych do rzeczywistych potrzeb dziecka.
Problematyka ta ma duże znaczenie pedagogiczne. Celem wychowania nie powinno być bowiem wyłącznie eliminowanie zachowań uznawanych za niewłaściwe, ale także rozwijanie u dziecka zdolności dokonywania odpowiedzialnych wyborów, rozumienia konsekwencji własnego postępowania oraz przestrzegania zasad w sposób świadomy. Kształtowanie prawdomówności wymaga budowania atmosfery zaufania, w której dziecko rozumie wartość prawdy i jednocześnie wie, że przyznanie się do błędu może prowadzić do konstruktywnego rozwiązania problemu.
Ważne jest również wzmacnianie zachowań pozytywnych. Dziecko, które przyznaje się do niewłaściwego postępowania mimo świadomości możliwych konsekwencji, powinno otrzymać sygnał, że jego prawdomówność ma znaczenie. Nie oznacza to rezygnacji z konsekwencji wynikających z wcześniejszego zachowania, lecz oddzielenie oceny popełnionego czynu od oceny szczerości ucznia. Takie podejście może sprzyjać budowaniu przekonania, że powiedzenie prawdy jest korzystniejszym rozwiązaniem niż ukrywanie błędów.
Istotnym zagadnieniem pozostają również indywidualne różnice pomiędzy uczniami. Dzieci mogą w odmienny sposób reagować na podobne sytuacje. To, co dla jednego ucznia jest niewielkim niepowodzeniem, dla innego może być źródłem silnego lęku lub wstydu. Na sposób zachowania wpływają między innymi temperament, poziom samooceny, potrzeba akceptacji, umiejętność radzenia sobie z emocjami oraz wcześniejsze doświadczenia. Z tego względu analiza przyczyn kłamstwa wymaga uwzględnienia nie tylko samego zachowania, ale również szerszego kontekstu funkcjonowania dziecka.
Podjęcie problematyki kłamstw uczniów szkół podstawowych jest uzasadnione zarówno poznawczo, jak i praktycznie. Rozpoznanie najczęstszych powodów, dla których dzieci posługują się nieprawdą, może pomóc rodzicom i nauczycielom w skuteczniejszym reagowaniu na takie zachowania. Pozwala również odejść od uproszczonego traktowania każdego przypadku kłamstwa jako przejawu złej woli dziecka i spojrzeć na niego jako na zachowanie, które może być związane z określonymi potrzebami, obawami lub trudnościami.
Celem niniejszej pracy jest zbadanie przyczyn kłamstw uczniów szkół podstawowych. Realizacja tego celu wymaga zarówno przedstawienia teoretycznych podstaw omawianego zagadnienia, jak i przeprowadzenia analizy materiału empirycznego. Szczególnej uwadze poddano powody skłaniające dzieci do posługiwania się nieprawdą oraz czynniki mogące sprzyjać występowaniu takich zachowań. Istotnym elementem pracy jest również wskazanie sposobów postępowania rodziców i nauczycieli, które mogą ograniczać występowanie kłamstwa oraz sprzyjać kształtowaniu prawdomówności.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział ma charakter teoretyczny i dotyczy źródeł kłamstw dzieci w młodszym wieku szkolnym w świetle literatury przedmiotu oraz dotychczasowych badań. W pierwszej kolejności przedstawiono sposoby definiowania pojęcia kłamstwa. Następnie omówiono podstawowe przyczyny i powody posługiwania się nieprawdą przez dzieci oraz dokonano charakterystyki różnych rodzajów kłamstwa. Kolejnym zagadnieniem są czynniki mogące sprzyjać pojawianiu się tego rodzaju zachowań. Rozdział zamykają rozważania dotyczące zasad postępowania rodziców i nauczycieli w zakresie przeciwdziałania kłamstwu.
Drugi rozdział został poświęcony metodologii badań własnych. Określono w nim cel i przedmiot badań, sformułowano problemy oraz hipotezy badawcze, a następnie przedstawiono zastosowane metody i technikę badawczą. Scharakteryzowano również próbę uczestniczącą w badaniu. Rozdział metodologiczny stanowi podstawę dla interpretacji wyników zaprezentowanych w dalszej części pracy.
Trzeci rozdział ma charakter empiryczny i zawiera prezentację oraz analizę wyników przeprowadzonych badań ankietowych. Uzyskane informacje poddano interpretacji z punktu widzenia przyjętego celu pracy oraz przedstawionych wcześniej rozważań teoretycznych. Na ich podstawie sformułowano wnioski dotyczące przyczyn kłamstw uczniów oraz czynników mogących wpływać na pojawianie się tego rodzaju zachowań.
Przeprowadzone rozważania teoretyczne i badania własne mają umożliwić szersze spojrzenie na problem kłamstwa występującego wśród uczniów szkół podstawowych. Zrozumienie przyczyn takiego zachowania może stanowić podstawę bardziej świadomych i adekwatnych działań wychowawczych. Kłamstwo dziecka nie powinno być bowiem analizowane wyłącznie jako pojedyncze naruszenie obowiązujących zasad, ale również jako sygnał, którego właściwe odczytanie może pomóc w rozpoznaniu problemów, potrzeb oraz sposobów funkcjonowania ucznia w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczym.