PLAN PRACY LICENCJACKIEJ
Wstęp
Rozdział I. Pojęcie budżetu państwa
1.1. Definicja budżetu państwa
1.2. Charakter prawny budżetu państwa
1.3. Cechy i funkcje budżetu państwa
1.4. Klasyfikacja budżetowa
Rozdział II. System budżetowy państwa
2.1. Istota systemu budżetowego
2.2. Koncepcja środków publicznych
2.3. Konstytucyjne regulacje dotyczące budżetu państwa
2.4. System dochodów budżetu państwa
Rozdział III. Podatek dochodowy od osób fizycznych źródłem dochodu budżetu państwa
3.1. Podstawy prawne podatku dochodowego od osób fizycznych
3.2. Zakres opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych
3.2.1. Przedmiot podatku
3.2.2. Podmiot podatku
3.3. Podstawa opodatkowania i stawki podatku
3.4. Zasady poboru podatku dochodowego od osób fizycznych stanowiących źródło dochodu budżetu państwa
3.5. Znaczenie podatku dochodowego od osób fizycznych w dochodach budżetu państwa
Zakończenie
Bibliografia
Spis rysunków i tabel
Wstęp
Budżet państwa jest jednym z podstawowych instrumentów prowadzenia polityki finansowej państwa. Za jego pośrednictwem gromadzone są środki publiczne, a następnie kierowane na finansowanie zadań związanych między innymi z funkcjonowaniem administracji publicznej, bezpieczeństwem, ochroną zdrowia, edukacją, polityką społeczną, obsługą długu publicznego czy realizacją przedsięwzięć infrastrukturalnych. Wielkość oraz struktura dochodów budżetowych mają zatem bezpośrednie znaczenie dla możliwości wykonywania zadań publicznych i prowadzenia polityki gospodarczej.
Podstawową część dochodów budżetu państwa stanowią dochody podatkowe. Podatki są obowiązkowymi, bezzwrotnymi i nieodpłatnymi świadczeniami pieniężnymi nakładanymi na określone podmioty na podstawie przepisów prawa. Ich podstawową funkcją jest funkcja fiskalna, polegająca na zapewnianiu środków niezbędnych do finansowania działalności państwa. System podatkowy pełni jednak również inne funkcje. Konstrukcja podatków może wpływać na zachowania gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, poziom konsumpcji, oszczędności, aktywność zawodową oraz podział dochodów w społeczeństwie.
Szczególne miejsce w polskim systemie podatkowym zajmuje podatek dochodowy od osób fizycznych. PIT jest podatkiem bezpośrednim związanym z osiąganiem dochodów przez osoby fizyczne. Jego podstawę prawną stanowi ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, wielokrotnie nowelizowana wraz ze zmianami zachodzącymi w systemie gospodarczym i finansach publicznych. Ustawa reguluje opodatkowanie dochodów osób fizycznych oraz określa między innymi zakres podmiotowy i przedmiotowy podatku, zasady ustalania podstawy opodatkowania, stawki, zwolnienia, ulgi oraz sposób poboru podatku.
Znaczenie podatku dochodowego od osób fizycznych wynika przede wszystkim z szerokiego zakresu dochodów objętych opodatkowaniem. PIT dotyczy między innymi dochodów osiąganych z pracy, działalności wykonywanej osobiście, działalności gospodarczej, emerytur i rent oraz szeregu innych źródeł określonych przepisami. Powoduje to, że podatek ten pozostaje ściśle związany zarówno z sytuacją na rynku pracy, jak i z poziomem wynagrodzeń, aktywnością gospodarczą oraz ogólną sytuacją ekonomiczną ludności.
Podatek dochodowy od osób fizycznych jest jednocześnie podatkiem odczuwanym bezpośrednio przez podatnika. W przeciwieństwie do podatków pośrednich, które są zawarte w cenach nabywanych towarów i usług, PIT jest związany bezpośrednio z dochodem uzyskiwanym przez osobę fizyczną. Z tego względu zmiany jego konstrukcji, wysokości stawek, progów podatkowych, ulg czy kwoty wolnej mogą mieć wyraźny wpływ na dochód pozostający do dyspozycji gospodarstw domowych.
W przypadku dochodów objętych skalą podatkową obowiązujące w 2026 r. rozwiązania przewidują stawkę 12% dla podstawy obliczenia podatku do 120 000 zł oraz stawkę 32% stosowaną do nadwyżki ponad tę kwotę. Kwota zmniejszająca podatek wynosi 3600 zł. Konstrukcja ta pokazuje, że PIT pełni nie tylko funkcję fiskalną, ale posiada również znaczenie redystrybucyjne. Zróżnicowanie obciążeń w zależności od wysokości osiąganego dochodu powoduje, że podatek staje się jednym z instrumentów oddziaływania państwa na podział dochodów.
Analizując PIT jako źródło dochodów budżetu państwa, należy jednak odróżnić całkowite wpływy z tego podatku w sektorze finansów publicznych od tej części, która ostatecznie przypada budżetowi państwa. Nie wszystkie środki pochodzące z podatku dochodowego od osób fizycznych pozostają bowiem dochodem budżetu centralnego. Podatek ten jest również powiązany z systemem finansowania jednostek samorządu terytorialnego. Szczególne znaczenie ma w tym zakresie reforma dochodów samorządowych, której podstawę stanowi ustawa z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Nowe rozwiązania zaczęły mieć zasadnicze znaczenie dla podziału dochodów od 2025 roku.
Zmiana ta jest bardzo ważna z punktu widzenia tematu niniejszej pracy. Od 2025 r. zmodyfikowano sposób ustalania dochodów jednostek samorządu terytorialnego związanych z PIT. Ministerstwo Finansów wskazuje, że ich wysokość jest obecnie obliczana w odniesieniu do dochodów podatników, podczas gdy wcześniej punktem odniesienia były wpływy z podatku. Reforma zwiększyła jednocześnie znaczenie dochodów z PIT w finansowaniu samorządów. Oznacza to, że analiza podatku dochodowego od osób fizycznych jako źródła dochodów budżetu państwa wymaga obecnie znacznie większej precyzji niż w latach wcześniejszych.
Skala zmian jest dobrze widoczna w danych za 2025 r. Całkowite wpływy z PIT dla sektora finansów publicznych wyniosły w tym roku około 202,8 mld zł, podczas gdy dochody z PIT wykazane po stronie budżetu państwa wyniosły 28,8 mld zł. Samorządy otrzymały natomiast z tego tytułu 174,1 mld zł. Ministerstwo Finansów wskazuje, że duża różnica w stosunku do 2024 r. wynikała przede wszystkim ze zmiany systemu finansowania jednostek samorządu terytorialnego, a nie z załamania wpływów z samego podatku.
Dane te dobrze pokazują, dlaczego przy analizowaniu znaczenia fiskalnego PIT nie wystarcza proste porównanie wartości dochodów budżetu państwa z kolejnych lat. Zmiana przepisów może prowadzić do znacznego przesunięcia środków pomiędzy budżetem centralnym a samorządami, nawet w sytuacji wzrostu całkowitych wpływów podatkowych. Ocena podatku jako źródła dochodów wymaga więc uwzględnienia zarówno zmian gospodarczych, jak i zmian systemowych.
Również plan budżetu państwa na 2026 r. pokazuje specyfikę obecnego systemu. Dochody budżetu państwa zaplanowano na 647,2 mld zł, z czego 579,9 mld zł mają stanowić dochody podatkowe. Dochody budżetu państwa z PIT zaplanowano na około 32 mld zł, natomiast dochody jednostek samorządu terytorialnego związane z udziałem w dochodach z PIT mają sięgnąć 193,8 mld zł. Wskazuje to na konieczność rozpatrywania PIT nie tylko jako podatku państwowego, lecz również jako istotnego elementu całego systemu dochodów publicznych.
Poziom wpływów z podatku dochodowego od osób fizycznych zależy od wielu czynników. Do najważniejszych należą liczba osób uzyskujących opodatkowane dochody, poziom zatrudnienia, wysokość wynagrodzeń, skala działalności gospodarczej prowadzonej przez osoby fizyczne oraz obowiązująca konstrukcja podatku. Znaczenie mają również zwolnienia, ulgi i preferencje podatkowe, ponieważ wpływają one na ostateczną wysokość zobowiązań podatników.
Na wysokość dochodów z PIT wpływa więc sytuacja gospodarcza państwa. W okresie wzrostu gospodarczego, rosnącego zatrudnienia i wzrostu wynagrodzeń zwiększa się baza podatkowa, co może sprzyjać wzrostowi wpływów. Pogorszenie sytuacji na rynku pracy, ograniczenie zatrudnienia albo spadek dynamiki dochodów może działać w przeciwnym kierunku. Zależności te sprawiają, że PIT jest nie tylko źródłem środków publicznych, ale również kategorią pozostającą w ścisłym związku z sytuacją społeczno-gospodarczą kraju.
Znaczenie podatku dochodowego od osób fizycznych nie powinno być jednak oceniane wyłącznie na podstawie wysokości uzyskiwanych wpływów. Konstrukcja podatku oddziałuje bezpośrednio na sytuację podatników. Zbyt wysokie obciążenia mogą ograniczać dochód pozostający do dyspozycji gospodarstw domowych, natomiast zmniejszanie obciążeń oznacza pozostawienie większej części dochodów podatnikom, ale jednocześnie może prowadzić do ograniczenia dochodów publicznych. Polityka podatkowa wymaga więc poszukiwania równowagi pomiędzy potrzebami finansowymi państwa a sytuacją ekonomiczną obywateli.
Ważnym zagadnieniem jest także sprawność poboru podatku. O wysokości dochodów budżetowych nie decyduje wyłącznie ustawowa wysokość zobowiązania, lecz również prawidłowe funkcjonowanie systemu poboru i rozliczeń. W podatku dochodowym od osób fizycznych znaczącą rolę odgrywają płatnicy, którzy w określonych sytuacjach obliczają i pobierają zaliczki na podatek oraz przekazują je organom podatkowym. W innych przypadkach podatnik samodzielnie oblicza należny podatek lub zaliczki. Rozbudowany system poboru umożliwia rozłożenie wpływów podatkowych w czasie oraz ogranicza konieczność jednorazowego regulowania całego zobowiązania po zakończeniu roku podatkowego.
PIT jest jednocześnie podatkiem charakteryzującym się dużą złożonością. Wynika ona z różnorodności źródeł przychodów, sposobów ustalania kosztów, zwolnień, odliczeń i preferencji. Poszczególne dochody mogą być opodatkowane według różnych zasad, a sposób rozliczenia zależy między innymi od źródła uzyskiwanego przychodu. Dlatego przedstawienie zakresu opodatkowania wymaga wyraźnego rozróżnienia podmiotu podatku, jego przedmiotu, podstawy opodatkowania oraz stosowanych stawek.
Podmiotem opodatkowania w PIT jest osoba fizyczna, przy czym zakres jej obowiązku podatkowego zależy między innymi od rezydencji podatkowej. Przedmiotem opodatkowania są natomiast dochody określone ustawą, z uwzględnieniem przewidzianych przez ustawodawcę wyjątków i zwolnień. Ustawa o PIT pozostaje podstawowym aktem prawnym regulującym te zagadnienia.
Podstawa opodatkowania stanowi kolejny zasadniczy element konstrukcji podatku. Jej prawidłowe ustalenie jest warunkiem wyliczenia wysokości zobowiązania. W najbardziej typowym ujęciu dochód stanowi różnicę pomiędzy osiągniętym przychodem a kosztami jego uzyskania, jednak szczegółowe zasady są zróżnicowane w zależności od źródła dochodu. Przepisy przewidują również szereg rozwiązań wpływających na ostateczną podstawę opodatkowania oraz kwotę podatku.
Z punktu widzenia finansów publicznych istotne jest także rozróżnienie pomiędzy podatkiem należnym od podatnika a rzeczywistym wpływem stanowiącym dochód odpowiedniego podmiotu sektora finansów publicznych. Jest to szczególnie ważne po reformie finansowania samorządów. Sama wielkość podatku zapłaconego przez osoby fizyczne nie odpowiada obecnie bezpośrednio kwocie wykazywanej jako dochód z PIT w budżecie państwa. Część środków związanych z tym podatkiem zasila jednostki samorządu terytorialnego według zasad określonych w obowiązujących przepisach.
Budżet państwa stanowi roczny plan dochodów i wydatków oraz innych wielkości określonych przepisami finansów publicznych. Ustawa budżetowa określa między innymi wysokość dochodów i wydatków państwa oraz planowany deficyt. Dochody podatkowe ujmuje się według odpowiednich źródeł, co umożliwia określenie znaczenia poszczególnych danin dla finansowania zadań publicznych.
Analiza systemu dochodów budżetowych wymaga zatem wcześniejszego przedstawienia samego pojęcia budżetu państwa, jego charakteru prawnego oraz funkcji. Budżet nie jest wyłącznie zestawieniem planowanych wpływów i wydatków. Stanowi instrument prawny, ekonomiczny i polityczny, za pomocą którego określane są podstawowe kierunki gospodarki finansowej państwa na dany rok.
Jego charakter prawny wynika między innymi z tego, że jest uchwalany w formie ustawy budżetowej. Szczególne zasady dotyczące procedury budżetowej wynikają również z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawy o finansach publicznych. Budżet państwa funkcjonuje więc w ramach rozbudowanego systemu norm regulujących gromadzenie i wydatkowanie środków publicznych.
Z pojęciem budżetu wiąże się klasyfikacja budżetowa, której zadaniem jest uporządkowanie dochodów i wydatków według określonych kryteriów. Pozwala ona zachować przejrzystość gospodarki finansowej i umożliwia analizowanie kierunków gromadzenia i wykorzystywania środków. Ma również znaczenie dla planowania, ewidencji i kontroli wykonania budżetu.
System budżetowy państwa obejmuje jednak znacznie szerszy zakres zagadnień niż sama ustawa budżetowa. Dotyczy zasad tworzenia, uchwalania i wykonywania budżetu, kompetencji organów uczestniczących w tym procesie oraz sposobu funkcjonowania poszczególnych elementów sektora finansów publicznych. Ważną częścią tego systemu jest koncepcja środków publicznych, obejmująca między innymi dochody publiczne oraz inne kategorie środków określone ustawą o finansach publicznych.
Na tym tle szczególnego znaczenia nabiera system dochodów budżetu państwa. Jego struktura pokazuje, z jakich źródeł państwo pozyskuje środki niezbędne do finansowania działalności. Dominujące znaczenie mają dochody podatkowe, wśród których znajdują się zarówno podatki pośrednie, przede wszystkim podatek od towarów i usług i podatek akcyzowy, jak i podatki bezpośrednie, do których należą PIT i CIT. W budżecie na 2026 r. dochody podatkowe zaplanowano na 579,9 mld zł przy łącznych dochodach wynoszących 647,2 mld zł.
Podatek dochodowy od osób fizycznych jest interesującym przedmiotem analizy również dlatego, że łączy dwa wymiary polityki finansowej. Z jednej strony pełni funkcję fiskalną, dostarczając środków sektorowi finansów publicznych. Z drugiej bezpośrednio wpływa na dochody rozporządzalne podatników. Każda większa reforma PIT wywołuje więc skutki zarówno po stronie finansów publicznych, jak i gospodarstw domowych.
Z punktu widzenia tematu pracy szczególnie ważne jest określenie rzeczywistego miejsca PIT w strukturze dochodów budżetu państwa. Nie wystarczy w tym celu przedstawienie jego konstrukcji prawnej. Konieczne jest również zwrócenie uwagi na sposób podziału wpływów, zmiany zasad finansowania samorządów oraz relację dochodów z PIT do pozostałych dochodów podatkowych. Reforma obowiązująca od 2025 r. powoduje, że analizowanie danych historycznych wymaga wyraźnego oddzielenia zmian wynikających z sytuacji gospodarczej od zmian będących skutkiem nowego sposobu finansowania jednostek samorządu terytorialnego.
Celem pracy jest przedstawienie podatku dochodowego od osób fizycznych jako elementu systemu dochodów publicznych oraz określenie jego znaczenia jako źródła dochodów budżetu państwa. Wymaga to omówienia podstawowych zagadnień dotyczących budżetu, systemu budżetowego oraz konstrukcji podatku dochodowego od osób fizycznych, a także wskazania sposobu, w jaki dochody związane z PIT są obecnie ujmowane i rozdzielane w ramach sektora finansów publicznych.
W pracy podjęto problem dotyczący miejsca podatku dochodowego od osób fizycznych w systemie dochodów budżetu państwa. Podstawowe pytanie dotyczy tego, jaką rolę pełni PIT w finansowaniu budżetu państwa i jakie czynniki wpływają na wysokość dochodów uzyskiwanych z tego podatku. Zagadnienie to wiąże się zarówno z konstrukcją samego podatku, jak i sytuacją gospodarczą, poziomem dochodów ludności oraz obowiązującymi zasadami podziału środków pomiędzy budżet państwa i jednostki samorządu terytorialnego.
W pracy wykorzystano literaturę dotyczącą finansów publicznych, prawa finansowego oraz prawa podatkowego. Ważną podstawę analizy stanowią również akty prawne regulujące funkcjonowanie budżetu państwa i podatku dochodowego od osób fizycznych, przede wszystkim ustawa o finansach publicznych, ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Uwzględnienie danych budżetowych pozwala natomiast przedstawić praktyczne znaczenie PIT w strukturze dochodów publicznych.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcono podstawowym zagadnieniom dotyczącym budżetu państwa. Przedstawiono jego definicję, charakter prawny oraz najważniejsze cechy i funkcje. Omówiono również klasyfikację budżetową, która porządkuje dochody i wydatki oraz pozwala na prawidłowe prowadzenie gospodarki finansowej państwa.
Drugi rozdział dotyczy systemu budżetowego. Omówiono w nim jego istotę oraz pojęcie środków publicznych. Przedstawiono konstytucyjne podstawy funkcjonowania budżetu państwa oraz scharakteryzowano system jego dochodów. Zagadnienia te stanowią bezpośrednie wprowadzenie do analizy miejsca dochodów podatkowych w finansowaniu działalności państwa.
W trzecim rozdziale skoncentrowano się na podatku dochodowym od osób fizycznych. Przedstawiono jego podstawy prawne, zakres podmiotowy i przedmiotowy, zasady ustalania podstawy opodatkowania oraz stawki podatkowe. Omówiono również sposób poboru PIT oraz jego powiązanie z dochodami budżetu państwa. Szczególne znaczenie ma przy tym uwzględnienie obecnych zasad finansowania jednostek samorządu terytorialnego, ponieważ wpływają one na wielkość dochodów z PIT pozostających po stronie budżetu państwa.
Podatek dochodowy od osób fizycznych pozostaje ważnym elementem polskiego systemu finansów publicznych, mimo że sposób podziału środków uzyskiwanych z tego podatku uległ w ostatnich latach istotnej zmianie. Jego znaczenie nie wynika wyłącznie z wysokości wpływów, lecz także z szerokiego zakresu podmiotowego i przedmiotowego oraz bezpośredniego związku z sytuacją dochodową ludności. Analiza PIT pozwala więc spojrzeć jednocześnie na mechanizm gromadzenia środków publicznych, konstrukcję systemu podatkowego oraz zależności pomiędzy polityką podatkową a finansowaniem zadań państwa.